Herkesin önceden izin almaksızın silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkıdır (AY m.34). Milli güvenlik ve kamu düzeni gibi nedenlerle kanunla sınırlanabilir.
Dernek Kurma Hürriyeti
Herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve derneğe üye olma ya da üyelikten çıkma hakkıdır (AY m.33). Dernek kurma hürriyeti ancak kanunla sınırlanabilir.
Temel Hak ve Özgürlükler
Anayasanın İkinci Kısmında düzenlenen, kişinin dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez haklarıdır. Kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklar olarak üç gruba ayrılır (AY m.12).
Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı, bireylerin belirli bir amaç etrafında bir araya gelerek düşüncelerini toplu biçimde ifade etmelerini güvence altına alan temel bir haktır. Bu hak, ifade özgürlüğünün kolektif kullanım biçimi olarak demokratik toplum düzeninin ayrılmaz bir unsurunu oluşturur.
Toplantı hakkı ile gösteri yürüyüşü hakkı birbirine bağlı olmakla birlikte farklı kavramlardır. Toplantı, belirli bir mekânda, belirli bir süreyle sınırlı olarak bir araya gelmeyi ifade ederken, gösteri yürüyüşü hareket halinde, bir güzergâh boyunca toplu iradenin ortaya konmasını kapsar. Her iki hak da Anayasa tarafından birlikte düzenlenmiş ve aynı güvence rejimine tabi tutulmuştur.
Bu hak, yalnızca siyasi amaçlı toplanmaları değil; sosyal, kültürel, ekonomik ve mesleki amaçlarla yapılan barışçıl toplantıları da kapsar. Hakkın kullanılabilmesi için toplanmanın barışçıl nitelikte olması temel koşuldur; şiddete başvuran veya şiddeti teşvik eden toplantılar bu hakkın koruması altında değildir.
1982 Anayasası'nın 34. maddesi toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkını düzenlemektedir. Maddeye göre herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir.
AY m.34/2'ye göre toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla ve kanunla sınırlanabilir. Sınırlama sebepleri tahdidi olarak sayılmıştır.
AY m.34/3 toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usullerin kanunda gösterileceğini belirtmektedir. Bu çerçevede 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu temel düzenlemeyi oluşturmaktadır.
Genel sınırlama rejimi olan AY m.13 de bu hak bakımından geçerlidir: sınırlamalar kanunla yapılmalı, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmalı, ölçülülük ilkesine aykırı olmamalı ve hakkın özüne dokunmamalıdır.
Anayasa Mahkemesi, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkını demokrasinin işleyişi açısından hayati bir güvence olarak değerlendirmektedir. Mahkeme, bu hakkın kullanılmasının devlete yalnızca müdahale etmeme yükümlülüğü değil, aynı zamanda barışçıl gösterilerin güvenli biçimde yapılmasını sağlama şeklinde pozitif yükümlülük de yüklediğini kabul etmektedir.
AYM bireysel başvuru kararlarında, barışçıl gösterilerin orantısız güç kullanılarak dağıtılmasını, göstericilere uygulanan idari para cezalarını ve toplantı yasaklarını hak ihlali olarak nitelendirmiştir. Mahkeme, bildirim koşulunun yerine getirilmemesinin tek başına müdahaleyi meşru kılmadığını, barışçıl niteliğini koruyan toplantılara hoşgörülü yaklaşılması gerektiğini vurgulamıştır.
Mahkeme ayrıca, toplantının kamu düzenini bozma potansiyeli taşıması halinde dahi, öncelikle toplantının yapılmasını sağlayıcı tedbirler alınması gerektiğini; yasaklamanın ancak son çare olarak uygulanabileceğini belirtmiştir.
| Kavram | Anayasal Dayanak | Nitelik | Temel Fark |
|---|---|---|---|
| Toplantı ve gösteri yürüyüşü | AY m.34 | Geçici, kolektif ifade | Belirli yer ve zamanda toplu irade beyanı |
| Dernek kurma hürriyeti | AY m.33 | Sürekli örgütlenme | Kalıcı tüzel kişilik oluşturma |
| İfade özgürlüğü | AY m.26 | Bireysel ifade | Bireysel düşünce açıklama |
| Sendika hakkı | AY m.51 | Mesleki örgütlenme | Çalışma ilişkisine bağlı |
| Grev hakkı | AY m.54 | Toplu iş eylemi | İşçi-işveren uyuşmazlığına özgü |