Savaş, savaşı gerektirecek durumlar, seferberlik, ayaklanma, güçlü ve eylemli kalkışma, ağır ekonomik bunalım, tabii afet veya salgın hastalık hallerinde Cumhurbaşkanınca ilan edilen olağanüstü yönetim usulüdür (AY m.119).
Olağanüstü Hal Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Olağanüstü hal süresince Cumhurbaşkanının olağanüstü halin gerektirdiği konularda çıkardığı kararnamedir (AY m.119). Temel hak sınırlamalarına ilişkin olağan dönem yasağı bu kararnameler için uygulanmaz.
Olağanüstü Hal Yönetimi
Olağanüstü hal süresince temel hak ve özgürlüklerin kısmen veya tamamen durdurulabildiği, olağanüstü hal kararnameleri çıkarılabildiği özel yönetim rejimidir (AY m.119). TBMM onayına tabidir.
Olağanüstü hal (OHAL) ilanı, AY m.119'da düzenlenmiş olup devletin olağanüstü koşullarla karşılaşması halinde başvurduğu anayasal bir rejimdir. 2017 Anayasa değişikliğiyle olağanüstü hal düzenlemesi köklü bir şekilde yeniden yapılandırılmıştır. Daha önce ayrı ayrı düzenlenen olağanüstü hal ve sıkıyönetim rejimleri birleştirilmiş ve tek bir olağanüstü hal rejimi oluşturulmuştur.
AY m.119 uyarınca olağanüstü hal ilan etme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir. Bu yetki, 2017 öncesinde Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kuruluna verilmişken, Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişle birlikte doğrudan Cumhurbaşkanına tanınmıştır.
AY m.119'a göre olağanüstü hal, aşağıdaki durumlarda ilan edilebilir:
2017 öncesinde doğal afet, salgın hastalık ve ekonomik bunalım halleri için olağanüstü hal; şiddet olayları ve ciddi tehditler için sıkıyönetim ilan edilmekteydi. Yeni düzenlemede tüm bu durumlar tek bir olağanüstü hal rejimi altında birleştirilmiştir.
Cumhurbaşkanı, yukarıda sayılan sebeplerden birinin veya birkaçının gerçekleşmesi halinde yurdun tamamında veya bir bölgesinde süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilan edebilir. İlan kararı, verildiği gün Resmi Gazete'de yayımlanır ve aynı gün TBMM'nin onayına sunulur.
TBMM, olağanüstü hal ilanını onaylar, süresini değiştirebilir veya kaldırabilir. OHAL ilanı TBMM tarafından onaylanmadıkça kendiliğinden kalkar. Bu düzenleme, yasama organının yürütme üzerindeki denetim yetkisinin olağanüstü dönemlerde de sürdürülmesini sağlar.
TBMM, gerekli gördüğünde olağanüstü halin süresini kısaltabilir veya tamamen kaldırabilir. Cumhurbaşkanının istemi üzerine TBMM her defasında dört ayı geçmemek üzere süreyi uzatabilir. Savaş hallerinde bu dört aylık süre sınırı aranmaz.
OHAL döneminde AY m.15 çerçevesinde temel hak ve özgürlüklerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Ancak bu durdurma, durumun gerektirdiği ölçüde ve milletlerarası hukuk yükümlülüklerine aykırı olmamak koşuluyla yapılabilir. Çekirdek haklar hiçbir koşulda dokunulamaz niteliktedir.
OHAL süresince Cumhurbaşkanı, olağanüstü halin gerektirdiği konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Bu kararnameler, olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinden farklı olarak konu sınırlamasına tabi değildir ve temel haklar alanında da düzenleme yapabilir.