Meclis-i Mebusan, Osmanlı anayasa tarihinde Kanun-i Esasi (1876) ile kurulan ve seçimle oluşan alt kanat parlamentosudur. Ayan Meclisi ile birlikte Heyeti Umumiye denilen çift meclisli yasama organını oluşturur. Hâkimlik sınavında seçim usulü, görev ve yetkileri ile Ayan Meclisi ile yetki paylaşımı açısından yoğun biçimde test edilir.
Kuruluş ve Hukuki Dayanak
Meclis-i Mebusan'ın anayasal dayanağı Kanun-i Esasi'nin 42–66. maddeleridir. Meclis, I. Meşrutiyet (1876) döneminde 19 Mart 1877'de ilk kez toplanmış, 93 Harbi'nin ardından 14 Şubat 1878'de süresiz tatil edilmiş ve II. Meşrutiyet (1908) ile yeniden çalışmaya başlamıştır. İstanbul'un işgaliyle 16 Mart 1920'de fiilen dağılmıştır.
Oluşumu ve Seçim Usulü
İki Dereceli (Dolaylı) Seçim
Meclis-i Mebusan üyeleri iki dereceli seçimle belirlenirdi. Birinci derece seçmen (müntehibi evvel) ikinci derece seçmeni (müntehibi sani) belirler, ikinci derece seçmen de mebusu seçerdi. Bu usul modern doğrudan seçim anlayışıyla çelişir ve dönemin yaygın Avrupa pratiğini yansıtır.
Temsil Oranı ve Görev Süresi
Kanun-i Esasi'ye göre her 50.000 erkek Osmanlı tebaasına bir mebus düşerdi. Görev süresi başlangıçta 4 yıl idi; 1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri ile 4 yıl korunmuş ancak meclis kendiliğinden toplanma hakkı kazanmıştır.
Görev ve Yetkileri
Yasama
Meclis-i Mebusan kanun teklifi yetkisine sahip olmakla birlikte bu teklif padişah onayıyla meclise sunulabilirdi. 1909 değişiklikleriyle doğrudan teklif hakkı genişletilmiş ve padişahın tasdik yetkisi sınırlı süspansif vetoya dönüştürülmüştür.
Bütçe onayı meclisin en güçlü yetkilerindendi. Osmanlı'da bütçe hakkının parlamento eliyle kullanılması ilk kez Meclis-i Mebusan ile gerçekleşmiştir. Bu yetki, modern bütçe hakkı kuramının Türk hukukundaki öncüsüdür.
Denetim
1909 sonrası Bakanlar Kurulu'nun meclise karşı siyasi sorumluluğu kurularak klasik parlamenter denetim araçları (soru, gensoru, güven oyu) Meclis-i Mebusan'a tanınmıştır. Bu durum parlamenter sistemin Osmanlı'daki ilk uygulamasıdır.
Ayan Meclisi ile Karşılaştırma
| Özellik | Meclis-i Mebusan | Ayan Meclisi |
|---|
| Oluşum | Seçim (dolaylı) | Padişahça atama |
| Üye sayısı | Nüfusa göre (~130) | Mebusların 1/3'ünü aşmamak üzere |
| Görev süresi | 4 yıl | Kaydı hayat şartıyla |
| Bütçe hakkı | Öncelik | Sadece görüşme |
| Siyasi karakter | Temsili | İhtisas-danışmanlık |
Kritik Noktalar
- Meclis-i Mebusan, Osmanlı'nın seçimle oluşan ilk parlamento alt kanadıdır.
- İki dereceli (dolaylı) seçim usulü uygulanmıştır; modern doğrudan seçim ilkesi dönem için geçerli değildir.
- I. Meşrutiyet'te 1877–1878 arası, II. Meşrutiyet'te 1908–1920 arası görev yapmıştır.
- Bütçe hakkı ve 1909 sonrası bakanlar kurulunu güven oyuyla düşürme yetkisi en güçlü araçlarıdır.
- Kanun-i Esasi (1876)'nin 42–66. maddeleri meclisi düzenler.
- İstanbul'un işgaliyle 16 Mart 1920'de fiilen dağılmıştır; yerini Ankara'da açılan Büyük Millet Meclisi almıştır.