Son güncelleme:
Meclis Hükümeti Sistemi: Meclis hükümeti sistemi, yasama ve yürütme yetkilerinin meclis bünyesinde birleştiği, meclisin üstünlüğü ilkesine dayanan hükümet sistemidir. Hükümet ayrı bir organ değil, meclisin bir komitesidir. Kuvvetler ayrılığı yoktur veya çok zayıftır. Klasik örnekleri İsviçre Federal Konseyi ve Türkiye'nin 1921-1923 arasındaki Büyük Millet Meclisi yönetimidir.
Konfederasyon
Konfederasyon, bağımsız egemen devletlerin ortak amaçlar için kurdukları ve üyelerin egemenliklerini büyük ölçüde koruduğu gevşek birlik yapısıdır. Federal devletin zıttı niteliğindedir. Üyelerin ayrılma hakkı vardır; merkezî otorite zayıftır. Tarihsel örnekleri: Amerika Birleşik Devletleri Konfederasyonu (1781-1789), İsviçre Konfederasyonu (1291-1848), Almanya Konfederasyonu (1815-1866). Günümüzde tam konfederasyon nadirdir.
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
Kuvvetler Ayrılığı
Kuvvetler ayrılığı, devlet iktidarının yasama, yürütme ve yargı olmak üzere üç ayrı organ arasında bölüştürülmesi ve bu organların birbirinden bağımsız işlemesi ilkesidir. Amacı, iktidarın tek elde toplanmasını önleyerek keyfî yönetimi engellemek ve bireysel özgürlüğü korumaktır. Montesquieu tarafından 'Kanunların Ruhu' (1748) eserinde kuramlaştırılan ilke modern demokratik devletlerin örgütlenme modelini biçimlendirir; AY m. 7, 8 ve 9 yasama, yürütme ve yargıyı ayrı organlar olarak düzenler.
Başbakan
Başbakan, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyeti yürütme organının başı; Cumhurbaşkanınca TBMM üyeleri arasından atanan, Bakanlar Kuruluna başkanlık eden ve hükümet politikasının genel yürütümünden TBMM'ye karşı siyasi sorumluluk taşıyan görevlidir. 21 Ocak 2017 tarihli 6771 sayılı Anayasa değişikliği ve 24 Haziran 2018 seçimleriyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesi sonucu bu makam kaldırılmıştır.
Parlamenter Sistem
Parlamenter sistem, yürütme yetkisinin yasamaya karşı sorumlu bir hükümet aracılığıyla kullanıldığı hükümet sistemidir. Yasama ve yürütme organları birbirinden mutlak değil, yumuşak kuvvetler ayrılığı ilkesiyle ayrılır. Hükümet parlamentonun güvenine dayanır ve güvensizlik oyuyla düşürülebilir; buna karşılık hükümet parlamentoyu feshetme yetkisine sahip olabilir. Türkiye'de 1961-2017 arasında uygulanmıştır.
Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi)
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, 2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye'de benimsenen, yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı hükümet sistemidir. Parlamenter sistemden farklı olarak Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış; yasama ile yürütme arasında sert kuvvetler ayrılığı öngörülmüştür. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiş; gensoru ve güvenoyu denetim araçları sona erdirilmiştir.
Yürütme Yetkisi
Yürütme yetkisi, devlet işlerinin yönetimi ve kamu hizmetlerinin yerine getirilmesi için kullanılan bir devlet fonksiyonu olup Anayasa m. 8 uyarınca Anayasa ve kanunlara uygun kullanılır. 2017 Anayasa değişikliğinden sonra tek başına Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır; bakanlar ve Cumhurbaşkanı yardımcıları atama-görevden alma usulüyle göreve gelir. Yetki sınırsız değildir; kararname AYM, bireysel idari işlemler idari yargı denetimine tabidir.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye)
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu), 20 Ocak 1921'de Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve Milli Mücadele dönemini anayasal çerçeveye oturtan kısa metinli anayasadır. 23 maddelik çerçeve anayasa örneğidir. Meclisin üstünlüğüne dayalı, tek organ birliği (meclis hükümeti sistemi) öngören bu anayasa, "egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez formüle eder.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Meclis hükümeti sistemi, yasama ve yürütme yetkilerini aynı organda (meclis) birleştiren sistemdir. Yürütme, meclisten ayrı ve bağımsız bir organ değildir; meclisin bir alt komitesi veya icra kuruludur. Meclis üstündür; yürütme ona tamamen bağımlıdır.
Yasama ve yürütme aynı organ içinde birleşmiştir. Kuvvetler ayrılığı ilkesi meclis hükümeti sisteminde işlemez veya çok zayıf işler.
Tüm siyasi karar ve denetim yetkileri mecliste toplanır. Hükümet meclisin kararlarına tabidir ve onun emrindedir.
Hükümet (icra kurulu), meclis tarafından kendi içinden seçilir ve meclise karşı sorumludur. Meclis her an komite üyelerini görevden alabilir.
Meclis hükümeti sisteminde tek bir devlet başkanı genellikle yoktur veya devlet başkanı sembolik ve dönüşümlü bir figürdür.
| Özellik | Meclis Hükümeti | Parlamenter | Başkanlık |
|---|---|---|---|
| Yasama-Yürütme | Birleşik | Ayrı ama yumuşak | Ayrı ve sert |
| Kuvvetler ayrılığı | Yok | Yumuşak | Sert |
| Devlet başkanı | Yok/sembolik | Sembolik | Yürütme lideri |
| Fesih/güvensizlik | Yok | Var | Yok |
İsviçre Federal Meclisi tarafından seçilen 7 üyeli Federal Konsey kolektif yürütmedir. Konsey üyeleri meclise karşı sorumludur; ancak güvensizlik oyu pratik olarak uygulanmaz. İsviçre meclis hükümeti sisteminin en tanınmış örneğidir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, Kurtuluş Savaşı döneminde (1920-1923) meclis hükümeti sistemi altında yönetilmiştir. 1921 Anayasası bu sistemi açıkça benimser: yürütme yetkisi Meclis'in seçtiği ve meclis başkanının başkanlık ettiği İcra Vekilleri Heyeti'ne aittir.
Türkiye'de bu sistem Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923) ile birlikte parlamenter sisteme dönüşmüştür.
Avantajları: demokratik meşruiyet yoğunluğu, meclisin tam üstünlüğü, kolektif karar.
Dezavantajları: kuvvetler ayrılığı eksikliği, yürütmede etkinlik kaybı, karar alma yavaşlığı, bireysel sorumluluk belirsizliği.