Bir devletin anayasasını ilk kez yapma ya da mevcut anayasayı tamamen kaldırıp yenisini oluşturma yetkisine sahip siyasi güçtür. Asli kurucu iktidar herhangi bir hukuki sınırla bağlı değildir ve genellikle devrim, darbe veya bağımsızlık sonrası ortaya çıkar.
Tali Kurucu İktidar
Mevcut anayasanın öngördüğü usul ve esaslara uyarak anayasayı değiştirme yetkisine sahip iktidar türüdür. Tali kurucu iktidar, anayasanın koyduğu değiştirilemez hükümler ve prosedürel sınırlarla bağlıdır.
Anayasa
Devletin temel yapısını, yönetim biçimini, devlet organlarının kuruluş ve işleyişini, temel hak ve özgürlükleri düzenleyen en üst hukuk normudur. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası 1982 tarihlidir.
Kurucu iktidar, bir devletin anayasasını ilk kez yapma veya mevcut anayasayı bütünüyle ortadan kaldırarak yeni bir anayasa yapma yetkisine sahip olan iktidardır. Anayasa hukuku doktrininde kurucu iktidar, "asli kurucu iktidar" (pouvoir constituant originaire) ve "tali kurucu iktidar" (pouvoir constituant dérivé/institué) olmak üzere ikiye ayrılır. Asli kurucu iktidar, herhangi bir hukuki sınırlamaya tabi olmaksızın yeni bir anayasa yapabilen güçtür.
Kurucu iktidar kavramı, Emmanuel Joseph Sieyès'in 1789'da kaleme aldığı "Üçüncü Tabaka Nedir?" adlı eserinde sistematik olarak ortaya konulmuştur. Sieyès, ulusun kendisini herhangi bir anayasal biçime bağlı olmaksızın örgütleyebileceğini savunmuştur. Bu teori, anayasa yapım süreçlerinin hukuki temelini oluşturmaktadır.
Türk anayasa tarihinde 1921, 1924, 1961 ve 1982 Anayasaları asli kurucu iktidar tarafından yapılmıştır. Her birinin yapılış koşulları ve demokratik meşruiyet dereceleri farklılık göstermektedir.
Kurucu iktidar kavramı, doğası gereği mevcut anayasal düzenin dışında ve üstünde yer aldığından belirli bir anayasa maddesine dayandırılamaz. Ancak AY m.175, anayasa değişikliği usulünü düzenleyerek tali kurucu iktidara ilişkin çerçeveyi çizer. AY m.4 ise değiştirilemez hükümleri belirleyerek tali kurucu iktidara mutlak sınırlar koyar.
AY m.6'da yer alan "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" hükmü, kurucu iktidarin meşruiyet kaynağını göstermesi bakımından önem taşır. Milli egemenlik ilkesi, kurucu iktidarın nihai sahibinin millet olduğunu ifade eder.
Asli kurucu iktidarin başlıca özellikleri şunlardır:
Anayasa Mahkemesi, kurucu iktidar kavramını özellikle anayasa değişikliklerinin denetimi bağlamında ele almıştır. Mahkeme, tali kurucu iktidarin AY m.4 ve m.175 ile sınırlı olduğunu, bu sınırları aşan değişikliklerin esas denetimine tabi olabileceğini belirtmiştir.
1961 Anayasası döneminde Anayasa Mahkemesi, anayasa değişikliklerini esas bakımından denetleme yetkisini kullanmışsa da 1982 Anayasası'nın AY m.148 hükmü bu denetimi yalnızca şekil yönünden yapılabilir hale getirmiştir. Bu durum, asli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar arasındaki ayrımın pratik sonuçlarını ortaya koymaktadır.
| Özellik | Asli Kurucu İktidar | Tali Kurucu İktidar |
|---|---|---|
| Yetki | Yeni anayasa yapma | Mevcut anayasayı değiştirme |
| Hukuki sınır | Yok (hukuk dışı) | Var (AY m.4, m.175) |
| Ortaya çıkışı | Olağanüstü dönemler | Olağan anayasal süreç |
| Meşruiyet | Fiili güç + toplumsal kabul | Anayasal yetkilendirme |
| Denetim | Yargısal denetim dışı | Şekil denetimi (AY m.148) |
| Türkiye örneği | 1961, 1982 Anayasaları | AY m.175 değişiklikleri |