Son güncelleme:
Kazanılmış Haklar: Kazanılmış haklar, bireylerin yürürlükteki hukuk kurallarına uygun biçimde elde ettikleri ve sonradan çıkarılan düzenlemelerle ihlal edilemeyecek hukuki konumlardır. Hukuk devletinin alt unsuru olarak hukuki güvenlik ilkesinden türer. Yeni kanunun geriye yürümesini ve birey aleyhine bozucu etki yaratmasını engeller; bireyin hukuka duyduğu güveni korumanın normatif ifadesidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Geriye Yürümezlik İlkesi
Geriye yürümezlik ilkesi, hukuk kurallarının yürürlüğe girdikleri tarihten önceki olgulara uygulanamayacağını ifade eden anayasal ilkedir. Hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkesinin zorunlu sonucudur. Bireyin mevcut hukuka göre davranışını planladığı gerçeğinden hareketle, sonradan çıkan kuralın geçmiş işlemleri aleyhe biçimde etkilememesini güvence altına alır.
Belirlilik İlkesi
Belirlilik ilkesi, hukuk kurallarının açık, anlaşılır ve öngörülebilir olmasını gerektiren anayasal ilkedir. Hukuk devletinin alt unsuru olarak bireyin hangi davranışının hangi hukuki sonucu doğuracağını önceden bilebilmesini güvence altına alır. Anayasa Mahkemesi içtihadında özellikle temel hakları sınırlayan normlar ile ceza ve vergi düzenlemeleri bakımından sıkı denetim ölçütüdür; belirsizlik, keyfî uygulamaya kapı aralayarak hukuki güvenliği zedeler.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Hukuki Güvenlik İlkesi
Hukuki Güvenlik İlkesi, hukukun bireyler için öngörülebilir, açık ve istikrarlı olması, kişilerin hukuki işlemlerinde mevcut hukuk düzenine güvenerek hareket edebilmelerini sağlayan güvencelerin anayasal olarak korunmasını ifade eden hukuk devletinin temel alt ilkelerinden biridir; 1982 Anayasası m.2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu sonucu olarak Anayasa Mahkemesi içtihadında sıkça uygulanır. Belirlilik, geriye yürümezlik ve kazanılmış haklar doktrini somut araçlarıdır.
İptal Davası (Anayasa)
İptal Davası (Anayasa), kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesine açılan ve soyut norm denetiminin aracı olan anayasa yargısı davasıdır; 1982 Anayasası m.150-151 uyarınca Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tam sayısının 1/5'i tarafından Resmi Gazetede yayım tarihinden itibaren 60 gün içinde açılabilir. İptal kararı geriye yürümez ve norm hukuk düzeninden çıkarılır.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Kazanılmış haklar doktrini, Anayasa m. 2'de yer alan hukuk devleti ilkesinin ve ondan türeyen hukuki güvenlik ilkesinin zorunlu bir sonucudur. Anayasa Mahkemesi, kazanılmış hakkı hem anayasallık denetiminde hem de bireysel başvurularda koruma altına almıştır.
Hakkın, elde edildiği dönemde yürürlükte olan kurallara uygun biçimde kazanılmış olması gerekir. Hukuka aykırı biçimde elde edilmiş konumlar kazanılmış hak doğurmaz.
Hak, askıda veya koşula bağlı değil, hukuken tamamlanmış olmalıdır. Beklenen hak (iktisap edilmemiş, yalnızca umut edilen konum) kazanılmış hak değildir.
Kazanılmış hak, sonradan çıkarılan kural karşısında da korunur. Yeni düzenleme bireyin mevcut hukuki konumunu bozucu biçimde geriye etkili uygulanamaz.
Kazanılmış haklar, geriye yürümezlik ilkesinin özel uygulama alanıdır. Geriye yürümezlik genel bir yasak; kazanılmış haklar ise bireyin elde ettiği somut konumun korunmasıdır. İkisi birlikte hukuki güvenlik ilkesini besler.
Anayasa Mahkemesi kararlarında kazanılmış haklar en çok kamu görevlilerinin statü hakları (kadro, derece, özlük hakları) bakımından gündeme gelir. Memurun edindiği derece veya özlük hakkı, sonraki bir yasayla bozucu biçimde geri alınamaz.
Emeklilik, sigorta, aylık bağlama koşulları gibi sosyal güvenlik hakları da kazanılmış hak rejimi içinde değerlendirilir. Başvurulan hak talebi tamamlanmışsa yeni kural bu hakkı eksiltemez.
Vergi hukukunda kazanılmış hak daha dar yorumlanır; ancak mükellefin elde ettiği muafiyet veya istisna gibi konumlar, keyfi olarak geri alınamaz.
Kazanılmış hak tamamlanmış, iktisap edilmiş hukuki konumdur. Beklenen hak (intizar hali) ise sürecin henüz bitmediği, koşulu tamamlanmamış bir konumdur ve kazanılmış hak korumasından yararlanamaz.