Son güncelleme:
Katı Anayasa: Katı anayasa, değiştirilmesi olağan kanun yapma usulünden daha ağırlaştırılmış koşullara bağlanan anayasa türüdür. Özel çoğunluk, iki kez görüşme, halkoylaması gibi ek koşullar aranır. Anayasa değişikliğini zorlaştırarak temel kuralları siyasi çoğunlukların kısa vadeli kararlarına karşı korur. Türkiye 1876 Kanun-i Esasi'den bu yana katı anayasa geleneğindedir; 1982 Anayasası da bu çizgidedir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Değiştirilemez Hükümler
Değiştirilemez hükümler, Anayasanın m. 4'ü ile değiştirilemeyen ve değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen Anayasa m. 1 (Cumhuriyet), m. 2 (Cumhuriyetin nitelikleri) ve m. 3 (devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, marşı, başkenti) hükümleridir. Türk anayasal sisteminin sarsılmaz çekirdeğini oluşturur; AY m. 175 değişiklik usulüyle bile değiştirilemez. Doktrinde çifte revizyon yasağı kabul edilir: m. 4'ün önce değiştirilip sonra ilk üç maddenin değiştirilmesi de aykırıdır.
Yumuşak Anayasa
Yumuşak anayasa, sıradan kanunlarla aynı usulle değiştirilebilen anayasa türüdür. Değiştirilme koşulu bakımından katı anayasanın zıttıdır. Bu anayasalarda özel nitelikli çoğunluk, iki kez görüşme veya halkoylaması gibi ağırlaştırıcı koşullar aranmaz. Yumuşak anayasalar değişen siyasi ve toplumsal koşullara hızla uyum sağlayabilir ama hukuki güvenlik ve sürekliliği koruma gücü daha zayıftır.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı temel ilkedir. Anayasa m. 11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Katı anayasa sisteminin mantıksal sonucu ve anayasa yargısının varlık nedenidir. Uluslararası andlaşmalar Anayasa m. 90/son ile kanun üstü değer kazanır, ancak anayasa üstü değildir.
Nitelikli Çoğunluk
Nitelikli çoğunluk, bir oylamada salt çoğunluktan daha yüksek bir oranın (3/5, 2/3, 3/4 gibi) aranmasını ifade eden özel oylama ölçütüdür. Artırılmış veya ağırlaştırılmış çoğunluk olarak da anılır. Anayasa değişikliği, uluslararası antlaşma onayı, Meclis Başkanı seçimi, TBMM'nin sevk kararları gibi önemli işlerde aranır. Temel hak ve kurumsal istikrar korumasına hizmet eder.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Halkoylaması (Referandum)
Halkoylaması (Referandum), belirli bir anayasa değişikliği, kanun veya kamu politikası kararının doğrudan seçmen kitlesine sorulması ve sandık sonucunun bağlayıcı olarak uygulanması demokratik karar alma aracıdır; 1982 Anayasası m.175 uyarınca anayasa değişikliklerinde nitelikli çoğunluk sağlanamaması veya Cumhurbaşkanı tercihi durumunda zorunlu veya ihtiyari olarak öngörülür. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları ile 1987, 2007, 2010, 2017 değişiklikleri halkoylamasıyla onaylanmıştır.
Yazılı Anayasa
Yazılı anayasa, devletin temel organlarının yapısını, işleyişini ve temel hakları tek bir yazılı belge veya sistematik bir belge dizisi hâlinde düzenleyen anayasa türüdür. Yazısız anayasanın zıttıdır; kuralların açık, kodifiye edilmiş ve erişilebilir olmasını sağlar. Türkiye 1876 Kanun-i Esasi'den bu yana yazılı anayasa geleneğini sürdürür. Modern devletlerin çoğunluğu yazılı anayasaya sahiptir.
Temel Hak ve Özgürlükler
Temel hak ve özgürlükler, insan onuruna bağlı dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez nitelikteki anayasal hakların bütünüdür; Anayasa m. 12-74 arasında düzenlenir. Doktrin Jellinek'in statü teorisi ekseninde hakları koruyucu (negatif), isteme (pozitif) ve katılma (aktif) olarak üçe ayırırken; Anayasa m. 12/f.2 kişi hakları, sosyal-ekonomik haklar ve siyasi haklar üçlü sınıflandırmasını esas alır. Haklar ancak kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilir (Anayasa m. 13).
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Katı anayasa, değiştirilmesi için olağan kanun yapma usulünden daha ağır koşullar aranan anayasadır. Bu koşullar anayasa metninin hukuki gücünü ve sürekliliğini korumaya yöneliktir.
Anayasa değişikliği için çoğunlukla nitelikli çoğunluk aranır. Türkiye'de değişiklik için Meclis üye tam sayısının 3/5 veya 2/3 çoğunluğu gereklidir (Anayasa m. 175).
Anayasa değişiklik tekliflerinin ivedilikle görüşülmesi yasaktır. Değişiklik teklifi iki kez görüşülmelidir; bu, yasama organına düşünme süresi tanır.
Bazı hâllerde (yeterli çoğunluk sağlanamadığında veya Cumhurbaşkanı Meclis'e geri gönderdiğinde) değişiklik halkoylamasına sunulabilir.
Anayasa m. 4 uyarınca Cumhuriyet, devletin şekli, nitelikleri ve başkenti gibi bazı değiştirilemez hükümler katı anayasa sisteminin en sert hâlidir: değişiklik usulüyle bile dokunulamaz.
| Özellik | Katı Anayasa | Yumuşak Anayasa |
|---|---|---|
| Değiştirme usulü | Ağırlaştırılmış | Kanun usulü |
| Anayasanın üstünlüğü | Güçlü | Zayıf |
| Esneklik | Düşük | Yüksek |
| Temel hak koruması | Güçlü | Pratikte değişken |
Türkiye'nin tüm anayasaları katı anayasa özelliği taşımıştır. 1982 Anayasası için değişiklik usulü Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir ve özellikle değiştirilemez hükümler (m. 4) bu katılığın en güçlü somutlaşmasıdır.