Son güncelleme:
Karşı Oy Yazısı (Muhalefet Şerhi): Karşı oy yazısı (muhalefet şerhi), heyet halinde karar veren yüksek mahkemelerde çoğunluk görüşüne katılmayan veya katılsa bile gerekçe bakımından ayrılan üyenin görüşünü karar metnine ekleme hakkı ve bu hak çerçevesinde kaleme aldığı yazıdır; Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve AİHM uygulamalarında hukuk doktrininin gelişimine katkı sağlayan şeffaflık aracıdır.
Karşı oy yazısı, Türk yüksek yargı teamülünde muhalefet şerhi olarak da anılan; heyet halinde karar veren mahkemelerde çoğunluk görüşüne katılmayan veya katılsa bile gerekçe yönünden ayrılan üyenin görüşünü karar metnine ekleme hakkı ve bu hakkın ürünü olan yazılı gerekçedir. Kurum, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi heyet mahkemelerinde uygulanır ve yargı bağımsızlığı ile karar şeffaflığı arasında ince bir denge kurar.
Karşı oy yazısı, üyenin vicdani kanaatini resmen ifade etme hakkı olarak kabul edilir ve hukuk devleti ilkesinin yargılamada müzakere şeffaflığı boyutunu yansıtır. 1982 Anayasası doğrudan karşı oy yazısını düzenlemez; ancak AYM Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile içtüzükler, karşı oyun karara eklenmesini emreder. Yargıtay Kanunu ve Danıştay Kanunu benzer düzenlemeler getirir. AİHM de ise Mahkeme İçtüzüğü m.74 uyarınca tek başına veya ortak karşı oy yazısı mümkündür.
İki temel tür vardır: (i) Tam muhalefet (dissenting opinion): Üye çoğunluğun vardığı sonuca katılmaz; farklı bir sonuç önerir ve gerekçelendirir. Örneğin çoğunluk ihlal yok derken üye ihlal olduğunu savunur. (ii) Ekli gerekçeli muhalefet (concurring opinion): Üye sonuca katılır ancak çoğunluğun gerekçesine katılmaz; farklı bir anayasal yorum veya ilke önerir. Her iki tür de karar metnine eklenir ve Resmi Gazetede yayım ile kamuya açılır.
AYM müzakereleri gizli yapılır; üyeler oy kullandıktan sonra karşı görüşte olan üye, karar gerekçesinin kaleme alınması sırasında karşı oyunu yazmak üzere süre alır. Karşı oy, karar metninin son kısmında gerekçeli kararla birlikte yayımlanır. Uygulama, AYM Genel Kurul ve Bölümler çerçevesinde hem Genel Kurul hem Bölüm kararlarında mümkündür; Komisyon ön incelemelerinde ise karar tipi nedeniyle dar bir alanda uygulanır. Yargıtay ve Danıştay da da benzer usul vardır; karşı oy, emsal kararın okunmasında çoğunluk görüşü kadar dikkat gerektirir.
AİHM karar metinlerinde iki özellik öne çıkar: (i) Ortak ayrık görüş (joint dissenting opinion): Birden fazla yargıç aynı muhalefeti paylaşabilir. (ii) Judge ad hoc ayrık görüşü: Davacı devletin daimi yargıcı yoksa atanan geçici yargıcın görüşü ayrıca belirtilir. AİHM içtihadında adil yargılanma hakkı, yaşam hakkı ve düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti alanlarında karşı oylar doktrinel dönüşümlerin kilit kaynağı olmuştur; AİHM kararlarının değerlendirilmesinde çoğunluk ve azınlık görüşü birlikte okunur.
Karşı oy yazısı dört temel fonksiyona hizmet eder: (i) Şeffaflık: Heyetin tek sesli olmadığını gösterir, müzakere iç çeşitliliğini kamuya yansıtır. (ii) Denetlenebilirlik: Çoğunluk görüşünün sınırlarını belirleyerek eleştiriye açar. (iii) Gelecekteki içtihada hazırlık: Azınlık görüşü zaman içinde çoğunluğa dönüşebilir; AYM de temel hakların sınırlanması ölçütleri bakımından bazı azınlık görüşleri sonradan çoğunluk görüşü olmuştur. (iv) Doktrin etkisi: Karşı oy yazıları akademik literatüre doğrudan etki eder; öğretide azınlık görüşünün haklılığı tartışmasını besler.
Karşı oy hakkı sınırsız değildir: Üye karar dışı konulara değinemez, tarafları kişisel olarak eleştiremez ve müzakere gizliliğini ihlal edecek ayrıntı veremez. Karşı oyun kaleme alınmaması veya süresinde eklenmemesi halinde karar çoğunluk görüşü ile kesinleşir. Hukuki güvenlik ilkesi gereği karşı oy, çoğunluk kararının bağlayıcılığını etkilemez; sadece yorum aracı olarak işlev görür.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Strazburg merkezli ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin uygulanmasını denetleyen uluslararası yargı organıdır. 1959'da kurulmuş, 11 No'lu Protokol ile 1998'de tek daimi mahkemeye dönüşmüştür. Bireysel başvuru ve devletlerarası başvuru üzerine karar verir; kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Türkiye 1987'den beri bireysel başvuru yetkisini tanımaktadır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Resmî Gazete'de Yayım
Resmî Gazete'de yayım, hukuk kurallarının (kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler) hukuken varlık kazanabilmesi ve uygulanabilir hâle gelebilmesi için zorunlu olan resmi duyuru mekanizmasıdır. Kurallar yayımla birey ve kurumlar için geçerli ve bağlayıcı olur. Yürürlük tarihi kuralın kendisi tarafından belirtilir; belirtilmemişse yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe girer.
Danıştay
Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir ve yasa ile gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan anayasal yüksek mahkemedir (Anayasa m. 155). İdari yargı kolunun en üst yargı organıdır. Üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanınca, kalanı Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından seçilir. Cumhurbaşkanınca gönderilen kanun tasarıları ve tüzük tasarıları hakkında istişari görüş verir.
Temel Hakların Sınırlanması
Temel hakların sınırlanması, anayasada tanınmış hak ve özgürlüklerin kanun koyucu tarafından belirli anayasal koşullar altında kısıtlanabilmesidir. Anayasa m. 13 bu sınırlamanın ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olarak, hakkın özüne dokunmaksızın yapılabileceğini düzenleyen beş ölçütlü bir anayasal kuralı öngörür.
Yaşam Hakkı
Yaşam hakkı, herkesin yaşamı ile maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır; Anayasa m. 17/1 ve AİHS m.2 ile güvence altına alınır ve diğer hakların kullanılmasının önkoşulu sayılır. Devlete hem keyfi ölümden kaçınma (negatif) hem yaşamı koruma, riskleri önleme ve şüpheli ölümlerde etkili soruşturma yürütme (pozitif) yükümlülüğü yükler. Anayasa m. 15/2 kapsamında olağanüstü hallerde dahi çekirdek alanda korunur; savaş hukukunun meşru kıldığı eylemler dar yorumlu istisnadır.
Yargı Bağımsızlığı
Yargı bağımsızlığı, mahkemelerin ve hakimlerin karar verme süreçlerinde yasama, yürütme, siyasi parti ve özel çıkar odaklarından etkilenmemesini sağlayan anayasal ilkedir (AY m. 138-140). Kuvvetler ayrılığının en katı uygulaması ve hukuk devleti rejiminin olmazsa olmaz koşuludur. İlke; kurumsal bağımsızlık (mahkemelerin diğer organlara tabi olmaması) ve kişisel bağımsızlık (hakimin emir-baskı dışında karar vermesi) boyutlarını kapsar; hâkimlik teminatı ve HSK başlıca araçlarıdır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Yargıtay
Yargıtay, adli yargının en yüksek derece mahkemesi olup Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemelerden biridir (Anayasa m. 154). İlk derece ve istinaf yargısı sonucu verilen kararların hukuka uygunluk denetimini temyiz aşamasında yapar; Hukuk-Ceza Genel Kurulu ve Büyük Genel Kurul içtihadı birleştirme yoluyla hukuk birliğini korur. Üyeleri HSK tarafından seçilir; Birinci Başkan, başkanvekilleri ve daire başkanları Genel Kurul tarafından belirlenir.
Düşünceyi Açıklama ve Yayma Hürriyeti (İfade Özgürlüğü)
Düşünceyi Açıklama ve Yayma Hürriyeti (İfade Özgürlüğü), herkesin düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla açıklama, aktarma ve yayma hakkını kapsayan temel bir klasik haktır; 1982 Anayasası m.26 ve AİHS m.10 ile korunur, demokratik toplumun vazgeçilmezidir. Hoşnutsuzluk yaratan ifadeyi de kapsar; sınırlamalar kanunilik, ölçülülük ve demokratik toplumda gereklilik ile denetlenir. Basın hürriyeti bu hakkın özgül yansımasıdır.
Hukuki Güvenlik İlkesi
Hukuki Güvenlik İlkesi, hukukun bireyler için öngörülebilir, açık ve istikrarlı olması, kişilerin hukuki işlemlerinde mevcut hukuk düzenine güvenerek hareket edebilmelerini sağlayan güvencelerin anayasal olarak korunmasını ifade eden hukuk devletinin temel alt ilkelerinden biridir; 1982 Anayasası m.2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu sonucu olarak Anayasa Mahkemesi içtihadında sıkça uygulanır. Belirlilik, geriye yürümezlik ve kazanılmış haklar doktrini somut araçlarıdır.
Gerekçeli Karar Hakkı
Gerekçeli karar hakkı, yargı mercilerinin verdikleri kararların hukuki ve maddi temellerini açıklamasını gerektiren anayasal güvencedir. Adil yargılanma hakkının alt unsurudur; Anayasa m. 141 mahkeme kararlarının gerekçeli yazılmasını zorunlu kılar. Kararın denetlenebilir olması, tarafların karara karşı başvurabilmesi ve keyfi yargılamadan korunmak için kritik bir usul güvencesidir.
AYM Genel Kurul ve Bölümler
AYM Genel Kurul ve Bölümler, Anayasa Mahkemesinin 17 asıl üyesinin farklı yargılama işlevleri arasında bölüşüldüğü iç örgütlenme modelidir. Genel Kurul anayasaya aykırılık iddialarını, siyasi parti kapatma davalarını ve Yüce Divan yargılamalarını görür; iki Bölüm günlük bireysel başvuru iş yükünü üstlenirken Komisyonlar kabul edilebilirlik ön incelemesini yapar. AY m. 149 ve 6216 sayılı Kanunla belirlenen bu model yargılama hızı ile içtihat üretimini dengeler.
Kanun Yolu Hakkı
Kanun yolu hakkı, yargı kararlarına karşı daha üst bir mahkemeye başvurma olanağını ifade eden adil yargılanma güvencesidir. İstinaf ve temyiz gibi olağan, yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü başvuru yollarını kapsar. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 7 No'lu Protokol m. 2 ceza davalarında iki dereceli yargılama hakkını açıkça düzenler; Türk hukukunda da adil yargılanmanın alt unsuru olarak güvence altındadır.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde, hakkaniyete uygun ve aleni biçimde yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36'da "meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı" olarak tanınmış; AİHS m.6 ile uluslararası güvence altına alınmıştır. Mahkemeye erişim, bağımsız-tarafsız mahkeme, makul süre, aleniyet ve silahların eşitliği temel unsurlarıdır.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.