Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen kanunun yürürlüğe girebilmesi için Resmî Gazete'de yayım zorunludur. Anayasa m.89 bu yayımın Cumhurbaşkanınca nasıl yapılacağını ve Cumhurbaşkanının bir defaya mahsus geri gönderme (veto) yetkisini düzenler. Hâkimlik sınavında 15 gün, bir defaya mahsus kural ve aynen kabul durumundaki zorunluluk sıkça test edilir.
Anayasa m.89: Üç Temel Kural
Madde üç temel kuralı ortaya koyar:
Kural 1: 15 Gün İçinde Yayım
Cumhurbaşkanı TBMM'ce kabul edilen kanunları on beş gün içinde yayımlar. Bu süre hak düşürücü değil ancak anayasal bir ödevdir; süre içinde yayımlamama durumu Anayasaya aykırılık oluşturabilir.
Kural 2: Bir Defaya Mahsus Geri Gönderme Yetkisi
Cumhurbaşkanı yayımlamayı uygun bulmadığı kanunları bir defaya mahsus olmak üzere, aynı 15 günlük süre içinde gerekçesini bildirerek TBMM'ye geri gönderebilir. Bu yetki yumuşak veto niteliğindedir; TBMM iradesini aşkın değildir.
Kural 3: Aynen Kabul → Yayım Zorunluluğu
TBMM geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, Cumhurbaşkanı yayımlamak zorundadır. Aynen kabul için basit çoğunluk yeterlidir; nitelikli çoğunluk gerekmez.
Kısmi Geri Gönderme
Cumhurbaşkanı bir kanunun tümünü veya bir bölümünü geri gönderebilir. Kısmi geri gönderme hâlinde TBMM sadece geri gönderilen bölümü yeniden görüşür; diğer bölümlerin yayımlanmış kabul edilmesi tartışmalıdır. Uygulamada TBMM kanunun tamamını yeniden kabul eder; Cumhurbaşkanı tamamını yayımlar.
Anayasa Değişikliklerinde Farklı Rejim
Anayasa değişikliği usulü Anayasa m.175'te düzenlenir ve farklı bir yayım rejimine tabidir. Anayasa değişikliği için Cumhurbaşkanı;
- Üçte iki çoğunlukla kabul edilen metni onaylar veya geri gönderir.
- Beşte üç ile üçte iki arası çoğunlukla kabul edilen metni onaylamaz ise halk oylaması — referandum yoluna gider; halkoyuna sunar.
Bu ayrım m.89 ile m.175 arasındaki temel farktır.
Veto Kurumu ile Mukayese
Cumhurbaşkanının geri gönderme yetkisi, ABD başkanının "veto" yetkisinden daha zayıftır:
- ABD'de başkan veto ettiğinde Kongre 2/3 çoğunlukla (override) geri çıkarabilir.
- Türkiye'de ise TBMM aynen kabul için basit çoğunluk yeterlidir.
Bu nedenle Türk CB'nin yetkisi "yumuşak veto" olarak nitelendirilir. Başkanlık sistemi — Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi Amerikan modelinden bu noktada ayrılır.
Yayımlamama Durumu ve Yaptırım
Cumhurbaşkanı 15 gün içinde ne yayımlar ne geri gönderir ise anayasal ödevini ihlal etmiş olur. Ancak kanun kendiliğinden yürürlüğe girmez; çünkü yayım yürürlük şartıdır. Uygulamada bu durum siyasi sorun yaratabilir; Anayasa Mahkemesi nezdinde doğrudan bir yaptırım mekanizması kurulmamıştır.
Bütçe Kanunları ve Uluslararası Antlaşma Onay Kanunları
Bütçe kanunları, kesin hesap kanunları ve uluslararası antlaşma onay kanunları da m.89 kapsamında yayımlanır. Ancak bazı istisnalar vardır: uluslararası acil durum gerektiren antlaşmaların onay kanunları hızlandırılmış prosedüre tabi olabilir. Bu ayrıntılar TBMM İçtüzüğü ve ilgili mevzuatla düzenlenir.
Cumhurbaşkanı yayımlama kararı şekil sakatlığı yaratırsa, bu kanunun şekil denetimi kapsamında Anayasa Mahkemesi'ne götürülmesine yol açar. Şekil denetiminde on günlük dar süre işler; yayımdan sonra on gün geçtiyse şekil iptal davası açılamaz. Bu nedenle Cumhurbaşkanı yayım işleminin anayasal şekil şartlarına uygunluğu önemlidir.
Yürürlük Tarihi
Kanun, Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer, meğerki kanun metninde farklı bir yürürlük tarihi öngörülmüş olsun. Vacatio legis (yürürlük boşluğu) uygulamaları kanunda belirtilen tarihle başlar. Hukuk devleti ilkesi, yasal kuralların ancak yayımlandıktan sonra uygulanabileceğini öngörür.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m.89: 15 gün yayım süresi; bir defaya mahsus geri gönderme; aynen kabulde yayım zorunluluğu.
- Yumuşak veto: Geri gönderme yetkisi ABD veto'sundan zayıftır; aynen kabul için basit çoğunluk yeterli.
- Kısmi geri gönderme: Mümkündür; pratikte TBMM tamamını yeniden görüşür.
- Anayasa değişikliği farkı: m.175'te farklı rejim — belirli çoğunluklarda halk oylaması zorunlu.
- Yayım zorunluluğu: Yürürlük şartıdır; yayım olmadan kanun uygulanamaz.
- Şekil denetimi 10 gün: Yayımdan itibaren 10 gün içinde şekil iptal davası açılabilir.
- Basit çoğunluk: Aynen kabul için nitelikli çoğunluk gerekmez.
- Vacatio legis: Yürürlük tarihi kanun metninde farklı olabilir; Resmî Gazete'de yayım ilk kuraldır.