Son güncelleme:
Kalkınma Planı: Kalkınma planı; Anayasa m.166 uyarınca ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı demokratik usullerle gerçekleştirme amacıyla hazırlanan ve yatırımlarla kamu hizmetlerinin tutarlılığını sağlayan uzun vadeli plandır. TBMM tarafından onaylanır; yürütme organı plan hedeflerine uyma yükümlülüğü altındadır. Sosyal devlet ilkesinin makro-ekonomik aracı, planlı ekonomi anlayışının anayasal temelidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Ekonomik ve Sosyal Konsey
Ekonomik ve Sosyal Konsey; Anayasa m.166 uyarınca 2010 Anayasa değişikliği ile anayasal statüye kavuşturulan, ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında hükümete ve ilgili kamu kuruluşlarına görüş bildiren istişari bir kuruldur. Kuruluşu, çalışma esasları ve etkinliği kanunla düzenlenir. Sosyal devlet ilkesinin katılımcı boyutunu somutlaştıran danışma organıdır; karar değil, öneri üretir.
TBMM Görev ve Yetkileri
TBMM görev ve yetkileri; Anayasa m.87 uyarınca Türkiye Büyük Millet Meclisinin asli anayasal işlevleridir. Başlıca görevler: kanun koyma, değiştirme ve kaldırma; bütçe ve kesin hesap kanunlarını kabul etme; para basılmasına, savaş hali ilanına ve silahlı kuvvet kullanılmasına izin verme; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulma; genel ve özel af ilan etme; Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen görevleri yerine getirme. Yasama yetkisinin somut ifadesidir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bütçe Hakkı
Bütçe hakkı; Anayasa m.161-163 uyarınca kamu gelir ve giderlerinin yasama organınca önceden onaylanması ve sonradan denetlenmesi yetkisidir. Tarihsel kökü 1215 Magna Carta'ya uzanan bu hak, parlamentonun yürütme üzerindeki en güçlü mali denetim aracıdır. TBMM bütçe kanunu ve kesin hesap kanununu kabul ederek hem gelir toplama (vergileme) hem harcama yapma yetkisini denetler; egemenliğin mali boyutunun somut ifadesidir.
Bütçe Kanunu
Bütçe kanunu, devletin belirli bir mali yıl için gelir ve gider tahminlerini gösteren, özel yasama süreciyle kabul edilen mali kanundur. Anayasa m. 161 uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunulur; Plan ve Bütçe Komisyonu ve Genel Kurulda görüşülür. Milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı veya gelir azaltıcı teklif veremez. Kesin hesap kanunu ve Sayıştay denetimi, bütçe denetiminin tamamlayıcısıdır.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), 2017 Anayasa değişikliğiyle getirilen, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı normatif işlemdir (Anayasa m. 104/17). Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları-ödevleri ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. Kanunla açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz; kanun-CBK çatışmasında kanun üstündür. Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Kanun Hükmünde Kararname (KHK) sisteminin yerini almıştır.
Sosyal Devlet
Sosyal devlet, yurttaşlarına yalnızca özgürlük ve güvenlik sağlamakla yetinmeyen; ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamın düzenlenmesine aktif müdahale ederek herkesin insan onuruna yaraşır asgari yaşam koşullarına erişmesini üstlenen devlet tipidir. Anayasa m. 2 Türkiye Cumhuriyetinin niteliklerinden biri olarak sayılmış; Anayasa m. 5 devletin amaç ve görevlerini, m.65 ise sosyal hakların gerçekleştirilmesinin mali imkanlarla sınırlı olduğunu düzenlemiştir.
Kanun Yapma Yetkisi
Kanun Yapma Yetkisi, anayasal düzende genel, soyut ve sürekli hukuki normlar koyma yetkisinin Türk Milleti adına yasama organı olan Türkiye Büyük Millet Meclisine ait olduğu ilkesini ifade eden yasama yetkisinin somut ifadesidir; 1982 Anayasası m.7 uyarınca yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve bu yetki devredilemez; m.87 TBMM'nin kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak gibi görev ve yetkilerini sayar. Millet egemenliğinin en somut tezahürlerindendir.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Yürütmenin Düzenleyici İşlemleri
Yürütmenin düzenleyici işlemleri, yürütme organının genel, soyut ve kişilik dışı kural koyarak hukuk düzenini şekillendirdiği işlemlerdir. Anayasa m. 104/17 Cumhurbaşkanlığı kararnamesini, Anayasa m. 124 ise yönetmeliği düzenler; normlar hiyerarşisinde kararname yönetmeliğin üstündedir. Kararnameler Anayasa Mahkemesi, yönetmelikler ise idari yargı denetimine tabidir; genelge ve benzeri iç düzen işlemleri kural olarak hiyerarşide yer almaz.
1961 Anayasasının getirdiği en karakteristik mali-ekonomik kurum olan kalkınma planı, 1982 Anayasasında Anayasa m.166ya taşındı. Kavram hem sosyal devlet ilkesinin makro-ekonomik aracı hem de hukuk devletinin öngörülebilirlik boyutunun mali alandaki yansıması olarak anayasal sistemde kritik bir yere sahiptir. Hâkimlik sınavında planın hukuki niteliği, bağlayıcılığı ve TBMMdeki onay süreci sıkça test edilir.
Madde 1961 Anayasasından devralınan planlama anlayışını günün koşullarına uyarlayarak düzenler:
Kalkınma planı, ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı demokratik usullerle gerçekleştirmeyi amaçlar. Yani emredici değil, yönlendirici bir plandır. Özel sektör üzerinde emredici bağlayıcılığı yoktur; ancak kamu sektörü için bağlayıcı hedefler içerir.
Plan, yatırımlarla kamu hizmetlerinin tutarlılığını sağlar. Kalkınma planı, devletin makro düzeydeki yol haritasıdır; bütçeler bu plana uygun olarak hazırlanır.
Kalkınma planı TBMM tarafından onaylanır. Bu yön TBMM görev ve yetkileri arasında "plan onayı" işlevini doğurur. 2017 öncesi plan Bakanlar Kurulunca hazırlanırken, 2017 sonrası Cumhurbaşkanınca hazırlanır.
Kalkınma planı bir kanundur ancak klasik kanundan farklıdır:
Özel sektör için yönlendirici, kamu sektörü için bağlayıcıdır. Bir vatandaşa doğrudan yükümlülük yüklemez; ancak devlet organları plan hedeflerine uyum göstermek zorundadır.
Plan, tek tek işlemler için hukuki temel oluşturmaz; genel amaç ve hedefleri belirler. Bu nedenle plan hükümleri, kanun yapma yetkisi çerçevesinde somut kanunlarla hayata geçirilir.
Plan kanunu da Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir; ancak içerik olarak teknik-ekonomik tercih içerdiği için denetim ekseriyetle biçim ve usul üzerinden yürür.
Kalkınma planı, bütçe hakkı ekseninde şekillenen mali sürecin üst çatısıdır:
Böylece plan, bütçenin normatif zemini haline gelir; bütçeler plana uygunluk göstermekle yükümlüdür.
2010 değişikliği ile Anayasa m.166a eklenen Ekonomik ve Sosyal Konsey, kalkınma planının hazırlanmasında istişari işleve sahip bir anayasal organdır. Konsey, hükümete ve ilgili kuruluşlara ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında görüş bildirir; plan süreçleri bu danışma yapısıyla beslenir.
Kalkınma planı anayasal olarak sosyal devlet ilkesinin mali-ekonomik aracıdır. Sosyal devletin asgari yaşam, fırsat eşitliği, bölgesel kalkınma dengesi gibi hedeflerine planlı kalkınma mekanizmasıyla ulaşılır. Vergi ödevi ile toplanan gelirler, plan hedefleri doğrultusunda harcanır; böylece vergilendirme-planlama-harcama üçlüsü bütünleşir.
Plan hedeflerinin hayata geçirilmesi büyük ölçüde yürütmeye düşer. Yürütmenin düzenleyici işlemleri — yönetmelikler, kararnameler — planın somut araçlarıdır. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ise planı teknik düzeyde uygular ancak planın kendisini değiştiremez.
Türkiyede planlı kalkınma anlayışı 1960 sonrasında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kuruluşuyla başladı. 1961 Anayasası planlamayı anayasal statüye çıkardı; 1982 Anayasası bu anlayışı sürdürdü ancak planın özel sektör üzerindeki emredici niteliğini daralttı. Günümüzde kalkınma planı Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda hazırlanır.