Son güncelleme:
Kabul Edilemezlik Kararı (AYM): AYM kabul edilemezlik kararı, bireysel başvurunun esasa girilmeden reddedilmesine yol açan ön inceleme kararıdır; kişi, konu, yer, zaman bakımından yetki eksiklikleri, otuz günlük başvuru süresinin aşılması, olağan başvuru yollarının tüketilmemesi veya iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması hallerinde verilir. Komisyon veya Bölüm yetkisindedir ve esasa dair bağlayıcı hüküm kurmaz.
AYM kabul edilemezlik kararı, bireysel başvuru usulünde başvurunun esasına girilmeden reddine yol açan ön inceleme kararıdır. Dört temel yetki sınırı — kişi, konu, yer, zaman — ile iki temel usul koşulu — olağan başvuru yollarının tüketilmesi ve açıkça dayanaktan yoksunluk — karar nedenlerini oluşturur. Filtre fonksiyonu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kabul edilebilirlik rejimine (AİHS m.35) büyük ölçüde paralel kurgulanmıştır.
Kişi bakımından (ratione personae): Başvurucu ancak temel hak ve özgürlükler alanında bizzat ve doğrudan etkilenen gerçek veya tüzel kişi olabilir; kamu tüzel kişileri ve kamu gücü kullanan kurumlar kural olarak başvuramaz. Konu bakımından (ratione materiae): Başvuru, hem 1982 Anayasası ile korunan hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınan ortak koruma alanında olmalıdır; sadece anayasada veya sadece sözleşmede güvencelenen hak kapsam dışıdır. Yer bakımından (ratione loci): İhlal Türkiye nin yargı yetkisi alanında gerçekleşmiş olmalıdır. Zaman bakımından (ratione temporis): İhlal olayı 23 Eylül 2012 tarihinden (bireysel başvuru kurumunun yürürlük tarihi) sonraya isabet etmelidir ve otuz günlük başvuru süresi aşılmamış olmalıdır.
Anayasa m.148/3 uyarınca başvurucu olağan kanun yolları ile hak arama hürriyeti kapsamındaki başvuru yollarını tüketmiş olmalıdır. Kanun yolu hakkı çerçevesinde istinaf, temyiz ve karar düzeltme gibi olağan yollar zorunludur; Yargıtay veya Danıştay nihai kararı beklenmelidir. Olağanüstü yollar ve idari başvurular, kural olarak tüketilmesi zorunlu olmayan yollar olarak kabul edilir. Bu koşul, AYM nin ikincil bir hak koruma organı olduğu ikincilik ilkesinin usul yansımasıdır.
Başvurunun esasına girmeye değer olmadığı, başvurucunun iddialarının anayasal bir hak ihlali değerlendirmesini gerektirecek asgari somutluk ve ciddiyete ulaşmadığı hallerde Komisyon veya Bölüm kabul edilemezlik kararı verir. Açıkça dayanaktan yoksunluk kategorisi altında; kanun yoluna başvurulmuş gibi sadece derece mahkemesinin delil takdirine yönelik eleştiriler, anayasallık iddiasından yoksun maddi hukuk eleştirileri ve yetersiz gerekçeyle desteklenen başvurular yer alır. AYM bu kategoriyi, iş yükünü yönetmenin temel filtresi olarak kullanır.
Başvuru harç yatırmama, kimlik veya tebligat adresi bildirmeme, vekâletname eksikliği veya dilekçenin anlaşılmaz olması gibi şekli eksiklikler, giderilmemesi halinde kabul edilemezlik sonucunu doğurur. Eksikliklerin bir kısmında mahkeme ön tebligat ile süre verir; ancak otuz günlük temel başvuru süresi yeniden işlemez. Bu eksiklik rejimi, hukuki dinlenilme hakkı ile orantılı biçimde şekilcilikten kaçınmayı gözetir.
AİHM de kabul edilmezlik kriterleri (AİHS m.35) büyük ölçüde benzerdir: altı aylık süre (reform sonrası dört ay), iç hukuk yollarının tüketilmesi, açıkça dayanaktan yoksunluk, önemli bir dezavantajın bulunmaması. AYM sisteminde "önemli dezavantaj" ek filtresi bulunmamakla birlikte açıkça dayanaktan yoksunluk kategorisi benzer işlev görür. AYM nin pilot karar (AYM) uygulaması da AİHM deki pilot karar usulünün paralelidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Strazburg merkezli ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin uygulanmasını denetleyen uluslararası yargı organıdır. 1959'da kurulmuş, 11 No'lu Protokol ile 1998'de tek daimi mahkemeye dönüşmüştür. Bireysel başvuru ve devletlerarası başvuru üzerine karar verir; kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Türkiye 1987'den beri bireysel başvuru yetkisini tanımaktadır.
Hak Arama Hürriyeti
Hak Arama Hürriyeti, herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasını ifade eden ve hukuk devletinin en temel anayasal güvencelerinden biri olan aktif statü hakkıdır; 1982 Anayasası m.36 uyarınca hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. AİHS m.6 ve m.13 paralel korumayı kurar; diğer tüm hakların kullanılabilirliğinin anahtarıdır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Danıştay
Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir ve yasa ile gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan anayasal yüksek mahkemedir (Anayasa m. 155). İdari yargı kolunun en üst yargı organıdır. Üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanınca, kalanı Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından seçilir. Cumhurbaşkanınca gönderilen kanun tasarıları ve tüzük tasarıları hakkında istişari görüş verir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Yargıtay
Yargıtay, adli yargının en yüksek derece mahkemesi olup Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemelerden biridir (Anayasa m. 154). İlk derece ve istinaf yargısı sonucu verilen kararların hukuka uygunluk denetimini temyiz aşamasında yapar; Hukuk-Ceza Genel Kurulu ve Büyük Genel Kurul içtihadı birleştirme yoluyla hukuk birliğini korur. Üyeleri HSK tarafından seçilir; Birinci Başkan, başkanvekilleri ve daire başkanları Genel Kurul tarafından belirlenir.
Kanun Yolu Hakkı
Kanun yolu hakkı, yargı kararlarına karşı daha üst bir mahkemeye başvurma olanağını ifade eden adil yargılanma güvencesidir. İstinaf ve temyiz gibi olağan, yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü başvuru yollarını kapsar. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 7 No'lu Protokol m. 2 ceza davalarında iki dereceli yargılama hakkını açıkça düzenler; Türk hukukunda da adil yargılanmanın alt unsuru olarak güvence altındadır.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde, hakkaniyete uygun ve aleni biçimde yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36'da "meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı" olarak tanınmış; AİHS m.6 ile uluslararası güvence altına alınmıştır. Mahkemeye erişim, bağımsız-tarafsız mahkeme, makul süre, aleniyet ve silahların eşitliği temel unsurlarıdır.
Temel Hak ve Özgürlükler
Temel hak ve özgürlükler, insan onuruna bağlı dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez nitelikteki anayasal hakların bütünüdür; Anayasa m. 12-74 arasında düzenlenir. Doktrin Jellinek'in statü teorisi ekseninde hakları koruyucu (negatif), isteme (pozitif) ve katılma (aktif) olarak üçe ayırırken; Anayasa m. 12/f.2 kişi hakları, sosyal-ekonomik haklar ve siyasi haklar üçlü sınıflandırmasını esas alır. Haklar ancak kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilir (Anayasa m. 13).
Hukuki Dinlenilme Hakkı
Hukuki Dinlenilme Hakkı, yargısal veya idari bir sürecin taraflarının uyuşmazlık konusunda bilgilendirilme, açıklama ve ispat hakkının kullandırılması ile karşı tarafın iddia ve delillerine karşı savunma fırsatı bulma hakkını ifade eden adil yargılanma hakkının çekirdek unsurlarından biridir; 1982 Anayasası m.36 hak arama hürriyeti kapsamında güvence altındadır ve AİHS m.6 ile paralel korunur. Bilgilendirme, açıklama ve ispat hakkı üç alt boyutunu oluşturur.
Pilot Karar (AYM)
Pilot karar, Anayasa Mahkemesi'nin bir bireysel başvuruda tespit ettiği yapısal veya sistematik temel hak ihlalini giderecek genel tedbirleri de kararla birlikte belirttiği özel karar tipidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kökenli usul, Türkiye'de bireysel başvuru içtihadıyla benimsenmiştir. Amaç, aynı yapısal sorundan kaynaklanan tekrar eden başvuruları önlemek ve idareye iyileştirme yol haritası çizmektir.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), Avrupa Konseyi tarafından 1950'de Roma'da imzalanan ve insan hakları ile temel özgürlüklerin uluslararası korumasını düzenleyen bölgesel bir antlaşmadır. Türkiye bu sözleşmeye 1954'te taraf olmuştur. AİHS'in uygulanmasını Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi denetler; Türk hukukunda Anayasa m. 90/5 kapsamında iç hukuka üstün biçimde uygulanır.