AYM kabul edilemezlik kararı, bireysel başvuru usulünde başvurunun esasına girilmeden reddine yol açan ön inceleme kararıdır. Dört temel yetki sınırı — kişi, konu, yer, zaman — ile iki temel usul koşulu — olağan başvuru yollarının tüketilmesi ve açıkça dayanaktan yoksunluk — karar nedenlerini oluşturur. Filtre fonksiyonu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kabul edilebilirlik rejimine (AİHS m.35) büyük ölçüde paralel kurgulanmıştır.
Yetki Sınırları (Kişi-Konu-Yer-Zaman)
Kişi bakımından (ratione personae): Başvurucu ancak temel hak ve özgürlükler alanında bizzat ve doğrudan etkilenen gerçek veya tüzel kişi olabilir; kamu tüzel kişileri ve kamu gücü kullanan kurumlar kural olarak başvuramaz. Konu bakımından (ratione materiae): Başvuru, hem 1982 Anayasası ile korunan hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınan ortak koruma alanında olmalıdır; sadece anayasada veya sadece sözleşmede güvencelenen hak kapsam dışıdır. Yer bakımından (ratione loci): İhlal Türkiye nin yargı yetkisi alanında gerçekleşmiş olmalıdır. Zaman bakımından (ratione temporis): İhlal olayı 23 Eylül 2012 tarihinden (bireysel başvuru kurumunun yürürlük tarihi) sonraya isabet etmelidir ve otuz günlük başvuru süresi aşılmamış olmalıdır.
Olağan Başvuru Yollarının Tüketilmesi
Anayasa m.148/3 uyarınca başvurucu olağan kanun yolları ile hak arama hürriyeti kapsamındaki başvuru yollarını tüketmiş olmalıdır. Kanun yolu hakkı çerçevesinde istinaf, temyiz ve karar düzeltme gibi olağan yollar zorunludur; Yargıtay veya Danıştay nihai kararı beklenmelidir. Olağanüstü yollar ve idari başvurular, kural olarak tüketilmesi zorunlu olmayan yollar olarak kabul edilir. Bu koşul, AYM nin ikincil bir hak koruma organı olduğu ikincilik ilkesinin usul yansımasıdır.
Açıkça Dayanaktan Yoksunluk
Başvurunun esasına girmeye değer olmadığı, başvurucunun iddialarının anayasal bir hak ihlali değerlendirmesini gerektirecek asgari somutluk ve ciddiyete ulaşmadığı hallerde Komisyon veya Bölüm kabul edilemezlik kararı verir. Açıkça dayanaktan yoksunluk kategorisi altında; kanun yoluna başvurulmuş gibi sadece derece mahkemesinin delil takdirine yönelik eleştiriler, anayasallık iddiasından yoksun maddi hukuk eleştirileri ve yetersiz gerekçeyle desteklenen başvurular yer alır. AYM bu kategoriyi, iş yükünü yönetmenin temel filtresi olarak kullanır.
Usul Eksiklikleri
Başvuru harç yatırmama, kimlik veya tebligat adresi bildirmeme, vekâletname eksikliği veya dilekçenin anlaşılmaz olması gibi şekli eksiklikler, giderilmemesi halinde kabul edilemezlik sonucunu doğurur. Eksikliklerin bir kısmında mahkeme ön tebligat ile süre verir; ancak otuz günlük temel başvuru süresi yeniden işlemez. Bu eksiklik rejimi, hukuki dinlenilme hakkı ile orantılı biçimde şekilcilikten kaçınmayı gözetir.
AİHM Karşılaştırması
AİHM de kabul edilmezlik kriterleri (AİHS m.35) büyük ölçüde benzerdir: altı aylık süre (reform sonrası dört ay), iç hukuk yollarının tüketilmesi, açıkça dayanaktan yoksunluk, önemli bir dezavantajın bulunmaması. AYM sisteminde "önemli dezavantaj" ek filtresi bulunmamakla birlikte açıkça dayanaktan yoksunluk kategorisi benzer işlev görür. AYM nin pilot karar (AYM) uygulaması da AİHM deki pilot karar usulünün paralelidir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dört yetki sınırı: Kişi, konu, yer, zaman — hepsinde aranan koşullar ayrı ayrı bilinmelidir.
- 23 Eylül 2012: Bireysel başvuru yürürlük tarihi; öncesi olaylar zaman bakımından kabul edilemez.
- Otuz günlük süre: Nihai kararın tebliği veya öğrenilmesinden itibaren başlar.
- İkincilik ilkesi: Olağan kanun yolları tüketilmemişse dosya esasa girilmeden reddedilir.
- Açıkça dayanaktan yoksunluk: AYM nin iş yükü filtresi; maddi hukuk eleştirilerini eler.
- Komisyon + Bölüm yetkisi: Komisyon ön filtre, Bölüm daha sonra aynı sebeplerle kabul edilemezlik verebilir.