Son güncelleme:
John Locke: John Locke (1632-1704); İngiliz aydınlanma filozofu ve liberal anayasacılığın kurucusu. Başyapıtı "Hükümet Üzerine İki İnceleme" (Two Treatises of Government, 1689) ile doğal haklar, sınırlı hükümet ve direniş hakkı kuramlarını geliştirmiştir. Yaşam, özgürlük ve mülkiyeti devredilmez doğal haklar sayar; devletin bu hakları korumak üzere toplumsal sözleşme ile kurulduğunu savunur. ABD ve modern liberal anayasaların felsefi atası.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Kuvvetler Ayrılığı
Kuvvetler ayrılığı, devlet iktidarının yasama, yürütme ve yargı olmak üzere üç ayrı organ arasında bölüştürülmesi ve bu organların birbirinden bağımsız işlemesi ilkesidir. Amacı, iktidarın tek elde toplanmasını önleyerek keyfî yönetimi engellemek ve bireysel özgürlüğü korumaktır. Montesquieu tarafından 'Kanunların Ruhu' (1748) eserinde kuramlaştırılan ilke modern demokratik devletlerin örgütlenme modelini biçimlendirir; AY m. 7, 8 ve 9 yasama, yürütme ve yargıyı ayrı organlar olarak düzenler.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı temel ilkedir. Anayasa m. 11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Katı anayasa sisteminin mantıksal sonucu ve anayasa yargısının varlık nedenidir. Uluslararası andlaşmalar Anayasa m. 90/son ile kanun üstü değer kazanır, ancak anayasa üstü değildir.
Asli Kurucu İktidar
Asli kurucu iktidar (orijinal kurucu iktidar), bir devletin yeni anayasasını kendi özgün iradesiyle yapan, önceki hukuki düzenle bağlı olmayan egemen iradedir. Mevcut anayasanın boşluğunda, devrim, bağımsızlık savaşı, rejim değişikliği gibi koşullarda ortaya çıkar. Kurucu meclis, halk oylaması veya olağanüstü kurucu süreçlerle kullanılır. Tali kurucu iktidarın (anayasa değişiklik yetkisinin) zıttı ve üstüdür.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778); Cenevre doğumlu Fransız aydınlanma düşünürü. Başyapıtı "Toplumsal Sözleşme" (Du contrat social, 1762) ile halk egemenliği ve genel irade (volonté générale) kuramını geliştirmiştir. Meşruiyeti yalnızca halk iradesinden alan modern cumhuriyetçi anayasacılığın kurucu ismi; 1789 Fransız Devrimi ve modern demokrasi kuramının felsefi temellerini atmıştır.
Temel Hak ve Özgürlükler
Temel hak ve özgürlükler, insan onuruna bağlı dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez nitelikteki anayasal hakların bütünüdür; Anayasa m. 12-74 arasında düzenlenir. Doktrin Jellinek'in statü teorisi ekseninde hakları koruyucu (negatif), isteme (pozitif) ve katılma (aktif) olarak üçe ayırırken; Anayasa m. 12/f.2 kişi hakları, sosyal-ekonomik haklar ve siyasi haklar üçlü sınıflandırmasını esas alır. Haklar ancak kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilir (Anayasa m. 13).
Montesquieu (Charles-Louis de Secondat)
Montesquieu (1689-1755); Fransız aydınlanma düşünürü ve hukukçu. Başyapıtı "Kanunların Ruhu" (De l'esprit des lois, 1748) ile modern kuvvetler ayrılığı kuramının sistemli biçimde kuran ismidir. Yasama, yürütme ve yargı işlevlerinin birbirinden bağımsız organlara verilmesini öngörerek liberal anayasacılığın temel taşını atmış, ABD Anayasası başta olmak üzere çağdaş anayasaların tümünü etkilemiştir.
John Locke, modern liberal anayasacılığın kurucu filozofu olarak kabul edilir. İngiliz Şanlı Devrim (Glorious Revolution, 1688-1689) bağlamında kaleme aldığı "Hükümet Üzerine İki İnceleme" (Two Treatises of Government, 1689), temel hak ve özgürlükler kavrayışının felsefi temellerini atan en etkili metindir. Hâkimlik sınavında Locke, Hobbes-Rousseau ile mukayese bağlamında, doğal haklar kuramı ve direniş hakkı açısından sorulabilir.
Locke'un başyapıtı iki bölümden oluşur. "Birinci İnceleme", Sir Robert Filmer'ın monarşinin Tanrısal kökenini savunan Patriarcha eserine karşı bir eleştiridir. "İkinci İnceleme" ise Locke'un kendi siyaset felsefesinin sistemli sunumudur ve asıl etkili olan bu ikinci kısımdır. Eser, monarkın keyfi iktidarına karşı halk adına direnişi meşrulaştırma ihtiyacından doğmuştur.
Locke'un çıkış noktası, Hobbes'un "herkesin herkesle savaşı" hâlinde tasvir ettiği doğa hâlidir. Ancak Locke'un doğa hâli Hobbes'unkinden çok farklıdır: insanlar akıl ve doğal yasa (law of nature) ile yönetilen görece barışçıl bir hâldedir. Sorun, bu hâlde uyuşmazlıkları çözecek tarafsız bir otoritenin bulunmamasıdır.
Locke'un kuramında insanlar, doğa hâlinde dahi devredilemez doğal haklara sahiptir:
Mülkiyet hakkı Locke kuramında merkezî yer tutar. "Emek teorisi" ile mülkiyeti temellendirir: insan doğanın ortak malından emeğiyle bir şey çıkardığında, o şey onun mülkü olur. Bu yaklaşım modern liberal ekonomik düzenin felsefi dayanağıdır ve Türk anayasa hukukundaki mülkiyet hakkı güvencelerinin klasik referansıdır.
Locke doğal hakları devletin bahşettiği değil, devletin korumakla yükümlü olduğu haklar olarak konumlandırır. Bu formülasyon modern anayasanın üstünlüğü anlayışının felsefi kökenidir.
Locke'un toplumsal sözleşme formülasyonu, Hobbes ve Rousseau'dan farklıdır:
Bu üçlü ayırım hâkimlik sınavının en çok sorulan mukayese noktalarındandır. Locke'un farkı, sınırlı hükümet (limited government) kavrayışıdır: devletin yetkisi doğal hakları korumakla sınırlıdır; bu sınırı aştığında meşruiyetini kaybeder.
Locke kuramının en radikal yönü direniş hakkıdır. Devlet, toplumsal sözleşmenin amacını ihlal ederek yurttaşların doğal haklarına saldırırsa, halkın direnme ve yeni bir hükümet kurma hakkı doğar. Locke bu hakkı teorik bir özgürlük değil, tiranlığa karşı somut bir siyasi araç olarak konumlandırır. Bu görüş 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi'nde neredeyse harfiyen tekrar eder.
Türk anayasa hukukunda direniş hakkı pozitif bir güvence değildir, ancak asli kurucu iktidar kuramında halkın yeni bir anayasa yapma gücünü meşrulaştırma zemini Locke'un kurduğu çerçeveye dayanır.
Locke, Montesquieu'den önce kuvvetler ayrılığı fikrini farklı bir üçleme ile ortaya koymuştur:
Locke yargı yetkisini ayrı bir güç olarak tanımlamaz; onu yürütmenin bir parçası olarak değerlendirir. Bu, Montesquieu'nün sonradan eklediği kuvvetler ayrılığı kuramının öncüsü niteliğindedir. Yasamanın üstünlüğü ilkesi Locke kuramında çok belirgindir; bu yön İngiliz parlamenter geleneğinin felsefi temelidir.
Locke'un etkisi en somut biçimde 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi'nde görülür: "Yaşam, özgürlük ve mutluluk arayışı" formülü doğrudan Locke'un "yaşam, özgürlük ve mülkiyet" üçlemesinin yumuşatılmış hâlidir. 1787 ABD Anayasası ve sonraki Bill of Rights (1791) Locke'un doğal haklar kuramının pozitif hukuka geçirilmiş versiyonudur.
Türkiye anayasal geleneğinde Locke mirasının izleri temel hak ve özgürlükler kataloğunun "devredilmez ve vazgeçilmez" olarak kurulmasında, hukuk devleti ilkesinde ve devletin temel hakların "koruyucusu" olarak konumlandırılmasında görülebilir. Anayasa Mahkemesi içtihadında temel hakların "insan onuru"na bağlanması Locke-Kant çizgisinin modern yansımasıdır.