II. Meşrutiyet, Osmanlı anayasa tarihinde Kanun-i Esasi (1876)'nin 30 yıl sonra yeniden uygulamaya konulduğu ve köklü reformlarla parlamenter bir rejime dönüştürüldüğü dönemin adıdır. 23 Temmuz 1908'de başlayıp 16 Mart 1920'de İstanbul'un işgaliyle fiilen sona eren bu dönem, Türk anayasa hukukunun modernleşme yolundaki en verimli evresidir. Hâkimlik sınavında dönem, özellikle 1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri ve parlamenter sisteme geçiş bakımından yoğun biçimde test edilir.
Dönemin İlanı: 23 Temmuz 1908
II. Meşrutiyet, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin öncülüğünü yaptığı Jön Türk Hareketi'nin askeri-siyasi baskısı sonucu Sultan II. Abdülhamid'in Meclis-i Mebusan'ı yeniden toplama kararını ilan etmesiyle başlamıştır. Bu ilan, I. Meşrutiyet (1876)'ten farklı olarak padişah iradesinden değil, kitlesel bir siyasi harekete teslim olmaktan doğmuştur.
31 Mart Vakası ve II. Abdülhamid'in Tahttan İndirilmesi
Dönemin ilk büyük anayasal krizi, 13 Nisan 1909'daki (rumi 31 Mart) isyandır. İsyanın bastırılmasının ardından Meclis-i Umumi'nin (Meclis-i Mebusan + Ayan Meclisi ortak oturumu) 27 Nisan 1909 kararıyla II. Abdülhamid tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmed Reşad geçmiştir. Padişahın meclis kararıyla azli, Osmanlı'da daha önce görülmemiş bir anayasal olgudur.
II. Meşrutiyet'in anayasal omurgasını 21 Ağustos 1909'da yürürlüğe giren 1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri oluşturur. Bu değişiklikler:
- Padişahın yasama üzerindeki tasdik yetkisini sınırlı süspansif veto haline getirmiştir
- Bakanlar Kurulu'nun meclis karşısında siyasi sorumluluğunu kurmuştur; bu parlamenter sistemin kurucu hükmüdür
- Padişaha m.113 ile tanınmış sürgün yetkisini kaldırmıştır
- Toplanma, dernek, basın özgürlüklerini anayasal güvenceye almıştır
- Meclis-i Mebusan'ın kendiliğinden toplanma hakkını tanımıştır
Bu değişikliklerle Osmanlı, sınırlı monarşiden parlamenter monarşiye geçmiştir.
Siyasi Partilerin Ortaya Çıkışı
II. Meşrutiyet döneminin bir diğer anayasal yeniliği, modern anlamda siyasi partilerin kurulmasına imkan veren hukuki zeminin oluşmasıdır. İttihat ve Terakki Cemiyeti, Ahrar Fırkası, Hürriyet ve İtilaf Fırkası gibi partiler bu dönemde kurulmuş; seçim yarışı ve muhalefet kurumu Osmanlı siyasi yaşamına girmiştir. Modern siyasi partiler kuramının Türk hukukundaki kökleri bu döneme uzanır.
I. Meşrutiyet ile Karşılaştırma
| Özellik | I. Meşrutiyet (1876) | II. Meşrutiyet (1908) |
|---|
| Başlama sebebi | Padişah iradesi (Midhat Paşa komisyonu) | Askeri-siyasi baskı (İttihat ve Terakki) |
| Süre | 14 ay | ~12 yıl |
| Rejim niteliği | Sınırlı monarşi | Parlamenter monarşi (1909 sonrası) |
| Padişah-meclis ilişkisi | Padişah üstün | Meclis üstün |
| Bitiş sebebi | Savaş (93 Harbi) ve tatil | İstanbul'un işgali (1920) |
Kritik Noktalar
- II. Meşrutiyet 23 Temmuz 1908'de askeri-siyasi baskıyla başlatılmıştır; padişah iradesiyle değil.
- 1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri dönemin anayasal omurgasıdır ve parlamenter sisteme geçişi sağlar.
- 27 Nisan 1909'da Meclis-i Umumi kararıyla II. Abdülhamid tahttan indirilmiştir.
- Dönem ~12 yıl sürmüş, 16 Mart 1920'de İstanbul'un işgaliyle fiilen sona ermiştir.
- Modern siyasi partilerin ve çok partili yarışın Osmanlı'daki ilk deneyimi bu dönemdedir.
- Sınırlı monarşiden parlamenter monarşiye geçiş 1909 değişiklikleriyle tamamlanmıştır.