Yargılama sürecinde tarafların iddia ve savunmalarını mahkeme önünde etkili biçimde ileri sürebilmesini, delilleri sunabilmesini ve mahkeme kararlarının gerekçeli olmasını güvence altına alan adil yargılanma hakkının temel bileşenidir.
Hak Arama Hürriyeti
Herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasıdır (AY m.36).
Adil Yargılanma Hakkı
Herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasıdır (AY m.36). AİHS m.6 ile güvence altındadır.
Hukuki dinlenilme hakkı, yargılama sürecinde tarafların iddia ve savunmalarını mahkeme önünde etkin biçimde ileri sürebilme, karşı tarafın beyanları hakkında bilgilendirilme ve bunlara cevap verme güvencesini ifade eden temel bir yargısal haktır. Latince "audiatur et altera pars" (diğer taraf da dinlensin) ilkesine dayanan bu hak, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçasıdır.
Türk hukukunda hukuki dinlenilme hakkı, AY m.36'daki hak arama özgürlüğü ve adil yargılanma hakkı kapsamında anayasal güvence altındadır. Ayrıca 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.27'de açıkça düzenlenmiştir: "Davanın tarafları, müdahiller ve yargılamanın diğer ilgilileri, kendi hakları ile bağlantılı olarak hukuki dinlenilme hakkına sahiptirler."
Hukuki dinlenilme hakkının ilk unsuru, tarafların yargılama hakkında yeterli bilgiye sahip olmasıdır. Dava dilekçesinin usulüne uygun tebliği, duruşma tarihinin bildirilmesi, karşı tarafın sunduğu delil ve beyanların iletilmesi bu kapsamdadır. Bilgilendirilme hakkı, tarafların yargılama sürecindeki her aşamadan haberdar edilmesini gerektirir. Tebligat usulsüzlükleri veya taraflara bilgi verilmeden yapılan işlemler bu hakkı ihlal eder.
Tarafların iddialarını ve savunmalarını serbestçe ileri sürebilme hakkı, hukuki dinlenilme hakkının özünü oluşturur. Davacının iddialarını, davalının savunmasını mahkeme önünde sözlü veya yazılı olarak sunabilmesi bu hakkın gereğidir. İddia ve savunma hakkı; dilekçe verme, delil sunma, tanık dinletme ve bilirkişi incelemesi talep etme gibi yargısal faaliyetleri kapsar. Bu hakkın kısıtlanması, ancak kanunla öngörülmüş ve ölçülü sınırlamalarla mümkündür.
Tarafların ileri sürdüğü iddia, savunma ve delillerin mahkeme tarafından değerlendirilmesi ve kararda dikkate alınması zorunludur. Mahkeme, tarafların beyanlarını görmezden gelemez veya hiçbir gerekçe göstermeden reddedip karara yansıtamaz. Gerekçeli karar hakkı (AY m.141/3) bu unsurun doğal bir uzantısıdır; mahkeme kararlarında tarafların argümanlarının neden kabul veya reddedildiği açıklanmalıdır.
Silahların eşitliği ilkesi, yargılamanın taraflarının eşit koşullarda ve eşit olanaklarla yargılamaya katılmasını ifade eder. Bu ilke, hukuki dinlenilme hakkıyla yakından ilişkilidir ve adil yargılanma hakkının temel bileşenlerinden birini oluşturur. AİHM içtihadında "equality of arms" olarak ifade edilen bu ilkeye göre, taraflardan birine diğerine karşı önemli bir dezavantaj oluşturacak koşullar altında davayı sunma fırsatı verilmemelidir.
Silahların eşitliği ilkesi; delillere eşit erişim, tanıkları eşit koşullarda sorgulama, bilirkişi raporlarına eşit biçimde itiraz edebilme ve savunma ile iddia makamının eşit yetkilere sahip olması gibi somut güvenceleri içerir.
Çelişmeli yargılama (adversarial procedure), tarafların karşılıklı olarak birbirlerinin iddia ve delillerine itiraz edebilmesi, bunları tartışabilmesi ve çürütebilmesi imkanını ifade eder. Bu ilke, yargılamanın taraflarının pasif değil aktif katılımcılar olmasını gerektirir. Mahkeme, bir tarafın sunduğu delili diğer tarafa göstermeden ve tartışma imkanı vermeden karara esas alamaz.
Çelişmeli yargılama ilkesinin gereği olarak; tanıklar çapraz sorguya tabi tutulabilir, bilirkişi raporlarına karşı tarafça itiraz edilebilir ve mahkemenin re'sen topladığı deliller hakkında taraflara görüş bildirme imkanı tanınır. AİHM, özellikle ceza yargılamalarında gizli tanık ifadelerinin kullanımı ve delil değerlendirmesi konularında çelişmeli yargılama ilkesinin titizlikle uygulanmasını aramaktadır.