Grev ve Toplu İş Sözleşmesi Hakkının Anayasal Dayanağı
Grev hakkı ve toplu iş sözleşmesi hakkı, 1982 Anayasası'nın 53. maddesinde toplu iş sözleşmesi hakkı, 54. maddesinde ise grev hakkı ve lokavt başlığı altında düzenlenmiştir. Madde 53 işçilere ve işverenlere, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkını tanır. Madde 54 ise "Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler greve karar verebilirler" hükmüyle grev hakkını tanır; aynı madde lokavt kurumunu da düzenler. Bu haklar, Sosyal Haklar (2. Kuşak) kategorisi içinde Sendika Kurma Hakkı ile birlikte sendikal özgürlüklerin üçlü sacayağını oluşturur ve Çalışma Hakkı ile bütünleşen sistematik bir çerçeve kurar.
Toplu İş Sözleşmesi Hakkı ve Toplu Sözleşme Düzeni
Toplu iş sözleşmesi, işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında, çalışma şartları ve hakları bakımından akdedilen; üyeleri bağlayan özel nitelikli bir sözleşmedir. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile düzenlenen sistem; yetki tespiti, çağrı, toplu görüşme, uyuşmazlık ve grev/lokavt aşamalarını içerir. Kamu görevlileri bakımından ise 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu özel düzenleme getirir; kamu görevlileri toplu sözleşme yapabilir fakat grev hakkı anayasa düzeyinde açıkça tanınmamıştır. Sosyal Devlet ilkesiyle iç içe olan bu düzenleme, emek-sermaye dengesinin kolektif hukuki araçlarını sunar.
Kanuni Grev, Kanun Dışı Grev ve Yasaklar
Anayasa m.54 ve 6356 sayılı Kanun kapsamında grev hakkı ancak toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde uyuşmazlık çıktığında ve kanuni prosedürlere uyulduğunda meşrudur; aksi halde grev "kanun dışı grev" sayılır ve hukuki sonuç doğurmaz. 2010 anayasa değişikliğiyle "siyasi amaçlı grev yasağı", "dayanışma grevi yasağı" ve "genel grev yasağı" Anayasa m.54'ten çıkarılarak kanuni düzenleme alanına bırakılmıştır; bu değişiklik AB uyum sürecinin önemli bir adımı olarak kabul edilir. Grev ertelemesi Cumhurbaşkanı kararıyla 60 gün için yapılabilir (6356 sk m.63); genel sağlığı veya milli güvenliği bozucu nitelikte görülen grevler ertelenebilir ancak ertelemenin sonunda uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu'na gider.
Grev Yasaklanan İşler ve Kamu Görevlileri
Bazı iş kollarında grev tamamen yasaklanmıştır: can ve mal kurtarma işleri, temel sağlık hizmetleri, doğal gaz ve su dağıtımı, bankacılık gibi kamu düzenini doğrudan etkileyen hizmetlerde 6356 sk m.62 uyarınca grev yapılamaz. Kamu görevlilerine ise Anayasa m.53 çerçevesinde toplu sözleşme hakkı tanınırken m.54'te grev hakkı açıkça düzenlenmemiş; doktrinde ve AİHM içtihadında (Demir ve Baykara/Türkiye, Enerji Yapı-Yol Sen/Türkiye) kamu görevlilerinin de grev hakkına sahip olduğu savunulmuştur. Bu içtihatlar, Temel Hakların Sınırlanması rejimi ile Ölçülülük İlkesi çerçevesinde grev yasaklarının daraltılması yönünde baskı yaratmıştır.
AİHM Sendikal Özgürlükler İçtihadı
AİHM, AİHS m.11 (örgütlenme özgürlüğü) kapsamında toplu iş sözleşmesi ve grev haklarını "sendikal özgürlüklerin asli unsurları" olarak kabul eder. Demir ve Baykara/Türkiye kararı Türk hukukunda kamu görevlilerinin toplu sözleşme hakkını güvenceye almış; Enerji Yapı-Yol Sen/Türkiye kararı ise kamu görevlilerinin bir günlük uyarı grevinin cezalandırılmasını m.11 ihlali saymıştır. Bu kararlar 2010 anayasa değişikliği ve 4688 sayılı Kanun'un revizyonuna ilham kaynağı olmuştur. Bireysel Başvuru yolunda AYM de sendikal özgürlükleri örgütlenme özgürlüğü kapsamında incelemektedir.
Kritik Noktalar
- Grev hakkı Anayasa m.54, toplu iş sözleşmesi hakkı m.53'te düzenlenir; Sendika Kurma Hakkı ile birlikte sendikal özgürlüklerin üçlü sacayağını oluşturur.
- Grev ve toplu sözleşme hakları Temel Hak ve Özgürlükler sistematiği içinde sosyal haklar kategorisinde yer alır.
- 2010 anayasa değişikliği ile siyasi amaçlı grev, dayanışma grevi ve genel grev yasakları Anayasa m.54'ten çıkarılmıştır.
- Sendikal faaliyet dolayısıyla çalışanın Sosyal Güvenlik Hakkı kesintiye uğramaz; sigortalılık devam eder.
- 6356 sayılı Kanun özel sektör, 4688 sayılı Kanun kamu görevlileri için toplu sözleşme düzenini kurar.
- Can ve mal kurtarma, temel sağlık hizmetleri, doğal gaz-su dağıtımı gibi kamu düzenini bozucu iş kollarında grev yasaktır.
- Olağanüstü hal döneminde grev yapılması Temel Hakların Sınırlanması rejimi çerçevesinde sınırlandırılabilir.