Son güncelleme:
Geriye Yürümezlik İlkesi: Geriye yürümezlik ilkesi, hukuk kurallarının yürürlüğe girdikleri tarihten önceki olgulara uygulanamayacağını ifade eden anayasal ilkedir. Hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkesinin zorunlu sonucudur. Bireyin mevcut hukuka göre davranışını planladığı gerçeğinden hareketle, sonradan çıkan kuralın geçmiş işlemleri aleyhe biçimde etkilememesini güvence altına alır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Belirlilik İlkesi
Belirlilik ilkesi, hukuk kurallarının açık, anlaşılır ve öngörülebilir olmasını gerektiren anayasal ilkedir. Hukuk devletinin alt unsuru olarak bireyin hangi davranışının hangi hukuki sonucu doğuracağını önceden bilebilmesini güvence altına alır. Anayasa Mahkemesi içtihadında özellikle temel hakları sınırlayan normlar ile ceza ve vergi düzenlemeleri bakımından sıkı denetim ölçütüdür; belirsizlik, keyfî uygulamaya kapı aralayarak hukuki güvenliği zedeler.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Kazanılmış Haklar
Kazanılmış haklar, bireylerin yürürlükteki hukuk kurallarına uygun biçimde elde ettikleri ve sonradan çıkarılan düzenlemelerle ihlal edilemeyecek hukuki konumlardır. Hukuk devletinin alt unsuru olarak hukuki güvenlik ilkesinden türer. Yeni kanunun geriye yürümesini ve birey aleyhine bozucu etki yaratmasını engeller; bireyin hukuka duyduğu güveni korumanın normatif ifadesidir.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Hukuki Güvenlik İlkesi
Hukuki Güvenlik İlkesi, hukukun bireyler için öngörülebilir, açık ve istikrarlı olması, kişilerin hukuki işlemlerinde mevcut hukuk düzenine güvenerek hareket edebilmelerini sağlayan güvencelerin anayasal olarak korunmasını ifade eden hukuk devletinin temel alt ilkelerinden biridir; 1982 Anayasası m.2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu sonucu olarak Anayasa Mahkemesi içtihadında sıkça uygulanır. Belirlilik, geriye yürümezlik ve kazanılmış haklar doktrini somut araçlarıdır.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Geriye yürümezlik, doğrudan tek bir maddede düzenlenmemiş olsa da Anayasa m. 2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu unsuru olarak kabul edilir. Ceza hukukunda ise m. 38 doğrudan kanunilik ve geriye yürümezlik güvencesini düzenler: "Kimse, işlediği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz."
Yeni kuralın, yürürlüğünden önce tamamlanmış işlem ve olgulara uygulanmasıdır. Prensip olarak yasaktır; kazanılmış hakları ve hukuki güvenliği zedeler.
Yeni kuralın, yürürlüğünden önce başlamış ancak henüz tamamlanmamış durumlara uygulanmasıdır. Prensip olarak caizdir; sürmekte olan hukuki ilişkiler yeni kurala tabi olur. Ancak bu uygulama da ölçülülük ve hukuki güvenlik denetimine tabidir.
Anayasa m. 38 ve Türk Ceza Kanunu'nun genel hükümleri, ceza kanunlarının geriye yürüyerek aleyhe uygulanmasını mutlak biçimde yasaklar. İstisna: lehe olan kanunun geriye yürümesi caizdir (ceza kanunu sanık lehine geriye yürür).
Verginin kanuniliği ilkesi (Anayasa m. 73) ile birlikte, vergi yükümlüsünün aleyhine geriye yürüyen düzenlemeler belirlilik ve hukuki güvenlik açısından denetlenir.
Medeni ve borçlar hukuku gibi alanlarda, gerçek olmayan geriye yürüme genel olarak kabul edilir; kural, sürmekte olan ilişkinin bundan sonraki etkisine uygulanır. Tamamlanmış işleme dokunulmaz.
İki ilke birbirini tamamlar. Geriye yürümezlik genel bir yasak; kazanılmış haklar ise bireyin elde ettiği somut konumun korunmasıdır. Birlikte hukuki güvenliği güvence altına alırlar.
Anayasa Mahkemesi, geriye yürümezlik denetiminde iki basamaklı yaklaşım benimser: Önce geri yürümenin gerçek mi yoksa gerçek olmayan mı olduğu tespit edilir; sonra hukuki güvenlik ve kazanılmış hak ihlali olup olmadığı değerlendirilir. Lehe geriye yürümeler (özellikle ceza hukukunda) ilke dışı bırakılır.