Son güncelleme:
Federal Devlet: Federal devlet, merkezî hükümet (federal yönetim) ile federe birimler (eyalet, bölge, kanton) arasında anayasal düzeyde yetki paylaşımı yapılan devlet biçimidir. Her iki seviye de kendi anayasal alanlarında özerktir ve halktan doğrudan otorite alır. Üniter devletin zıttıdır. ABD, Almanya, İsviçre, Kanada, Brezilya, Avustralya klasik federal devlet örnekleridir. Türkiye federal değil üniter bir devlettir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Konfederasyon
Konfederasyon, bağımsız egemen devletlerin ortak amaçlar için kurdukları ve üyelerin egemenliklerini büyük ölçüde koruduğu gevşek birlik yapısıdır. Federal devletin zıttı niteliğindedir. Üyelerin ayrılma hakkı vardır; merkezî otorite zayıftır. Tarihsel örnekleri: Amerika Birleşik Devletleri Konfederasyonu (1781-1789), İsviçre Konfederasyonu (1291-1848), Almanya Konfederasyonu (1815-1866). Günümüzde tam konfederasyon nadirdir.
Değiştirilemez Hükümler
Değiştirilemez hükümler, Anayasanın m. 4'ü ile değiştirilemeyen ve değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen Anayasa m. 1 (Cumhuriyet), m. 2 (Cumhuriyetin nitelikleri) ve m. 3 (devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, marşı, başkenti) hükümleridir. Türk anayasal sisteminin sarsılmaz çekirdeğini oluşturur; AY m. 175 değişiklik usulüyle bile değiştirilemez. Doktrinde çifte revizyon yasağı kabul edilir: m. 4'ün önce değiştirilip sonra ilk üç maddenin değiştirilmesi de aykırıdır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Asli Kurucu İktidar
Asli kurucu iktidar (orijinal kurucu iktidar), bir devletin yeni anayasasını kendi özgün iradesiyle yapan, önceki hukuki düzenle bağlı olmayan egemen iradedir. Mevcut anayasanın boşluğunda, devrim, bağımsızlık savaşı, rejim değişikliği gibi koşullarda ortaya çıkar. Kurucu meclis, halk oylaması veya olağanüstü kurucu süreçlerle kullanılır. Tali kurucu iktidarın (anayasa değişiklik yetkisinin) zıttı ve üstüdür.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Doğrudan Demokrasi
Doğrudan demokrasi, halkın siyasi karar alma yetkisini temsilciler aracılığıyla değil, doğrudan kullandığı demokrasi biçimidir. Antik Atina'nın "agora" modeli ile sembolleşir. Modern çağda referandum, halk teşebbüsü, halk vetosu ve geri çağırma gibi kurumlarla sınırlı ölçüde uygulanır. İsviçre doğrudan demokrasinin en gelişmiş modern örneğidir. Tam doğrudan demokrasi pratikte büyük ölçekli devletlerde uygulanabilir değildir.
Anayasa Yargısı
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütünüdür. Kanunların, CBK'ların, TBMM içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; bireysel başvuruların incelenmesi ve Yüce Divan yargılaması bu yargı kolunun başlıca işlevleridir. Türkiye'de merkeziyetçi (Kelsen) model benimsenmiş olup anayasa yargısı münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür. 1961 Anayasası ile kurumsal temele kavuşmuştur.
Üniter Devlet
Üniter devlet, egemenliğin tek hukuki merkezce kullanıldığı, yasama-yürütme-yargı organlarının ülke genelinde tekli olarak örgütlendiği ve tek anayasa ile tek hukuk düzeninin geçerli olduğu devlet biçimidir. Türkiye Anayasa m. 3'te *'ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün'* ifadesiyle üniter yapıya yer verir. Model; merkezi idarenin yetki genişliği, yerel yönetim ve hizmet yerinden yönetimi ile bağdaşır; ancak egemenliğin tekliği korunur.
Bölgeli Devlet
Bölgeli devlet, üniter devlet ile federal devlet arasındaki ara modeldir. Anayasal olarak özerkliğe sahip bölgeler (region) bulunur; ancak bu özerklik federal eyaletler kadar geniş değildir. Merkezî devlet temel egemen olmaya devam eder, bölgeler sınırlı yasama ve yürütme yetkisine sahiptir. Tipik örnekleri İspanya'nın Özerk Topluluklar (Comunidades Autónomas) sistemi ve İtalya'nın Bölge (Regione) yapısıdır.
Federal devlet, iki katmanlı bir devlet yapısıdır:
Her iki seviye halktan doğrudan yetki alır ve kendi anayasal alanında bağımsız karar verir.
Yetkiler anayasa ile federal ve federe birimler arasında paylaştırılır. Bu paylaşım katalog (listelenen yetkiler) veya sakli yetki (belirlenenin dışındakiler federe birimlere veya federale) şeklinde yapılabilir.
Federe birimler kendi anayasalarına, yasama organlarına, yürütme organlarına ve yargı kollarına sahiptir. Federal devlet üzerindeki egemenlik sınırlıdır.
Çoğu federal devlet iki meclisli parlamentoya sahiptir:
Federal ve federe yetki sınırları üzerindeki uyuşmazlıklar federal anayasa mahkemesi tarafından çözülür.
Federal devlet içinde federe birimler uluslararası hukuk süjesi değildir; ayrılma (secession) hakkı kural olarak yoktur.
İlk modern federal devlet. 1787 Anayasası ile kurulmuştur. 50 eyalet, güçlü federal düzey ve eyalet düzeyinde yetki paylaşımı.
16 eyalet (Bundesland), 1949 Grundgesetz federal yapıyı güvence altına alır.
26 kanton, güçlü kantonal özerklik, doğrudan demokrasi ile birleşik federal yapı.
Farklı boyutlarda federal yapılara sahiptir.
Türkiye üniter devlettir; tek merkezde toplanmış egemenlik ve yasama yetkisi bulunur. Federe birim yoktur.
Üyeler egemenliklerini korur; merkezî otorite zayıftır. Federal devletten daha gevşek bir birleşme biçimidir.
Üniter ile federal arası ara model (İspanya, İtalya). Bölgeler özerkliğe sahip ama federe değildir.
Avantajlar: Yetki paylaşımı merkeziyetçiliği azaltır, yerel ihtiyaçlara duyarlılık artar, güçlerin denetimi güçlenir, azınlık haklarına koruma sağlar.
Dezavantajlar: Karar alma yavaşlığı, maliyet, yetki çakışmaları, federe birimler arası eşitsizlik, ayrılıkçılık riski.
Türkiye, üniter devlet yapısındadır (Anayasa m. 3). Federal yapı Türk anayasal düzenine yabancıdır. Anayasa m. 3, "Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür" hükmü ile üniter devlet yapısını değiştirilemez hüküm niteliğinde korur.