Son güncelleme:
Ekonomik ve Sosyal Konsey: Ekonomik ve Sosyal Konsey; Anayasa m.166 uyarınca 2010 Anayasa değişikliği ile anayasal statüye kavuşturulan, ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında hükümete ve ilgili kamu kuruluşlarına görüş bildiren istişari bir kuruldur. Kuruluşu, çalışma esasları ve etkinliği kanunla düzenlenir. Sosyal devlet ilkesinin katılımcı boyutunu somutlaştıran danışma organıdır; karar değil, öneri üretir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
TBMM Görev ve Yetkileri
TBMM görev ve yetkileri; Anayasa m.87 uyarınca Türkiye Büyük Millet Meclisinin asli anayasal işlevleridir. Başlıca görevler: kanun koyma, değiştirme ve kaldırma; bütçe ve kesin hesap kanunlarını kabul etme; para basılmasına, savaş hali ilanına ve silahlı kuvvet kullanılmasına izin verme; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulma; genel ve özel af ilan etme; Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen görevleri yerine getirme. Yasama yetkisinin somut ifadesidir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bütçe Hakkı
Bütçe hakkı; Anayasa m.161-163 uyarınca kamu gelir ve giderlerinin yasama organınca önceden onaylanması ve sonradan denetlenmesi yetkisidir. Tarihsel kökü 1215 Magna Carta'ya uzanan bu hak, parlamentonun yürütme üzerindeki en güçlü mali denetim aracıdır. TBMM bütçe kanunu ve kesin hesap kanununu kabul ederek hem gelir toplama (vergileme) hem harcama yapma yetkisini denetler; egemenliğin mali boyutunun somut ifadesidir.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Kalkınma Planı
Kalkınma planı; Anayasa m.166 uyarınca ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı demokratik usullerle gerçekleştirme amacıyla hazırlanan ve yatırımlarla kamu hizmetlerinin tutarlılığını sağlayan uzun vadeli plandır. TBMM tarafından onaylanır; yürütme organı plan hedeflerine uyma yükümlülüğü altındadır. Sosyal devlet ilkesinin makro-ekonomik aracı, planlı ekonomi anlayışının anayasal temelidir.
Sosyal Devlet
Sosyal devlet, yurttaşlarına yalnızca özgürlük ve güvenlik sağlamakla yetinmeyen; ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamın düzenlenmesine aktif müdahale ederek herkesin insan onuruna yaraşır asgari yaşam koşullarına erişmesini üstlenen devlet tipidir. Anayasa m. 2 Türkiye Cumhuriyetinin niteliklerinden biri olarak sayılmış; Anayasa m. 5 devletin amaç ve görevlerini, m.65 ise sosyal hakların gerçekleştirilmesinin mali imkanlarla sınırlı olduğunu düzenlemiştir.
Yürütmenin Düzenleyici İşlemleri
Yürütmenin düzenleyici işlemleri, yürütme organının genel, soyut ve kişilik dışı kural koyarak hukuk düzenini şekillendirdiği işlemlerdir. Anayasa m. 104/17 Cumhurbaşkanlığı kararnamesini, Anayasa m. 124 ise yönetmeliği düzenler; normlar hiyerarşisinde kararname yönetmeliğin üstündedir. Kararnameler Anayasa Mahkemesi, yönetmelikler ise idari yargı denetimine tabidir; genelge ve benzeri iç düzen işlemleri kural olarak hiyerarşide yer almaz.
Kalkınma planı ile birlikte Anayasa m.166da düzenlenen Ekonomik ve Sosyal Konsey, 2010 referandumuyla anayasal statüye kavuşmuş danışma organıdır. Ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında hükümete ve ilgili kuruluşlara görüş bildirir. Hâkimlik sınavında hukuki niteliği (istişari/bağlayıcı değil), 2010 değişikliği kaynağı, planlamayla ilişkisi ve sosyal devlet ilkesiyle bağı bağlamında test edilir.
12 Eylül 2010 halk oylamasıyla kabul edilen anayasa değişikliği paketi, Ekonomik ve Sosyal Konseyi anayasal bir kurum olarak Anayasa m.166ya ekledi:
2010 öncesinde Ekonomik ve Sosyal Konsey, 4641 sayılı Kanun ile kurulmuş bir yasa düzeyinde kuruldu. Yani anayasal güvencesi yoktu; kanun değişikliğiyle kaldırılabilirdi.
2010 değişikliği ile Konsey anayasal koruma altına girdi. Anayasa değişikliği usulü olmadan kaldırılamaz. Ancak kuruluş, çalışma esasları ve etkinliği hâlâ kanunla düzenlenir; Anayasa bu konuda çerçeve çizer.
Konsey, kalkınma planı çerçevesinde tanımlanan planlama ve koordinasyon işlevinin katılımcı ayağını oluşturur. Madde Konseyin üç işlevsel özelliğini belirler:
Konsey karar üretmez; hükümete ve ilgili kuruluşlara öneri ve görüş sunar. Kararları bağlayıcı değildir; ancak anayasal statüsü kararın ağırlığını artırır.
Konsey genellikle hükümet temsilcileri, işçi ve işveren sendikaları, meslek kuruluşları ve sivil toplum temsilcilerinden oluşur. Bu üçlü-çoklu yapı "korporatist" bir danışma modeli önerir.
Ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında görüş bildirir. Alan yalnızca kalkınma planı değil; vergi politikaları, istihdam, sosyal güvenlik gibi geniş bir yelpazedir.
Ekonomik ve Sosyal Konsey sosyal devlet ilkesinin katılımcı boyutunu somutlaştırır. Anayasa m.2de sayılan cumhuriyetin temel nitelikleri arasındaki sosyal devlet anlayışı, işçi-işveren-devlet üçgeninin diyaloğunu gerekli kılar. Konsey bu diyaloğun anayasal çerçevesini oluşturur. Böylece politikalar yalnızca hükümet iradesiyle değil, üç taraflı bir müzakereyle şekillenir.
Konseyin en çok test edilen özelliği bağlayıcı olmayan, istişari niteliğidir:
Ancak Konsey görüşü alınmadan hazırlanan bazı düzenlemelerin siyasi meşruiyeti zayıflayabilir; bu ise yasama ve yürütme tercihleri üzerinde dolaylı bir baskı unsurudur.
Konsey, kalkınma planı hazırlığının danışma ayağıdır. Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hazırlanan plan taslağı, Konseyin görüşlerine açılır. Bu süreç, planlamanın sadece teknokratik değil aynı zamanda toplumsal-katılımcı boyutunu oluşturur. Böylece plan, bütçe hakkı zincirine girmeden önce sivil aktörlerin katkısıyla zenginleştirilir.
Konsey yürütmeye bağlı olarak çalışır; Bakanlar Kurulu döneminde Başbakanlık koordinasyonundaydı. 2017 sonrası Cumhurbaşkanlığı bünyesinde konumlandırılmıştır. Ancak anayasal statüsü sayesinde bir yürütme birimi değil, anayasal bir danışma organıdır. Yürütmenin düzenleyici işlemleri hazırlanırken Konsey görüşüne başvurulması bazı konularda iç düzenleme gereğidir.
Ekonomik ve Sosyal Konsey, Avrupa Birliği ve birçok Avrupa ülkesinde (Fransa, İtalya, İspanya) benzer anayasal-yasal kurullara sahiptir. Bu benzerlik nedeniyle kavram bazen "Avrupa Ekonomik ve Sosyal Komitesi" ile karıştırılabilir; ancak Türkiyedeki Konsey yalnızca ulusal ölçekte çalışır ve yalnızca Türk hükümetine görüş verir.