AYM düşme kararı, bireysel başvuru usulünde başvurunun esasa ilişkin incelemeye devam gereğinin ortadan kalkması halinde verilen özel karar türüdür. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü m.80 hükmüne dayanır ve kararın sonucu, başvurunun sicilden silinmesi (esasa girilmemesi) şeklinde tezahür eder. Kurum, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi sisteminde mevcut olan dostane çözüm ve tek taraflı beyan usullerine paralel tasarlanmış; ancak AYM de esas olarak tek karar tipi (düşme) altında birleştirilmiştir.
Düşme Kararının Yasal Dayanağı
İçtüzük m.80, kararın dört ana sebep altında verilebileceğini sayar: (i) başvurunun açıkça geri alındığının anlaşılması, (ii) başvurunun devam ettirilmek istendiğinin anlaşılamaması, (iii) ihlalin ve bunun sonuçlarının ortadan kalkmış olması ve mahkemece de incelemeye devam edilmesini haklı kılan bir neden görülmemesi, (iv) başvurunun incelenmesinin başka bir sebeple gereksiz hale gelmesi. Bu genel formül, mahkemeye olayın özelliğine göre tanınan takdir alanını yansıtır ve yargı bağımsızlığı ilkesiyle uyumludur.
Sarih Vazgeçme ve Başvurucunun İradesi
Başvurucu, başvurunun herhangi bir aşamasında yazılı beyanla başvurusunu geri alabilir. Vazgeçme iradesinin gerçek, özgür ve sonuçlarını bilerek açıklanmış olması aranır. İradenin zor altında alındığı yönünde ciddi emarelerin bulunması halinde mahkeme, hukuk devleti ilkesi çerçevesinde incelemeye devam kararı verebilir. Vazgeçme kurumu, başvurucunun başvuru üzerindeki tasarruf yetkisinin bir yansımasıdır.
Başvurucunun Ölümü ve Mirasçıların Takip Etmemesi
Başvurucunun başvuru sırasında vefat etmesi halinde, ihlalin temel hak ve özgürlükler alanında kişiye sıkı bağlı nitelikte olup olmamasına göre sonuç farklılaşır: yaşam hakkı, işkence yasağı ve kişi özgürlüğü ve güvenliği gibi kişiye sıkı bağlı hak ihlallerinde yakın mirasçıların takip hakkı doğar. Mülkiyet hakkı gibi malvarlığı nitelikli haklarda ise genel mirasçılık kuralları uygulanır. Mirasçı talepte bulunmaz veya sürede takipten kaçınırsa düşme kararı verilir.
İhlalin Sonuçlarının Ortadan Kalkması
Başvurunun konusu uyuşmazlık, AYM incelemesi sırasında idari veya yargısal yoldan çözümlenmiş ise (örneğin yerel mahkeme kararını değiştirmiş, idare ihlale konu işlemini geri almış veya tazminat ödenmiş) ve mahkeme içtihat oluşturma ihtiyacı görmüyorsa düşme kararı verebilir. Çözüm, ihlalin tespiti ve sonuçlarının giderilmesi şeklinde çift boyutlu değerlendirilir; sadece birinci boyutun sağlanması çözüm kabul edilmez. Bu rejim, hak arama hürriyeti çerçevesinde gereksiz anayasallık denetimini önler.
AİHM Dostane Çözüm ile Mukayese
AİHM de iki paralel kurum vardır: dostane çözüm (AİHS m.39), taraflar arası müzakere sonucu sicilden silme kararı; tek taraflı beyan, sadece devletin ihlali kabul ettiği beyanla sicilden silme. AYM sistemi dostane çözüm usulünü tek başına düzenlemez; ancak idarî veya yargısal çözüm yoluyla ihlalin sonuçlarının ortadan kalkması hali fonksiyonel olarak benzer sonuç doğurur. Fark: AİHM de dostane çözüm metni tarafların karşılıklı beyanıyla şekillenirken, AYM de çözüm mahkemenin tek taraflı değerlendirmesine dayanır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi çerçevesinde bu iki sistem birbirini tamamlayıcıdır.
İçtihat Oluşturma Nedeniyle Esasa Devam
İçtüzük m.80 son fıkra, mahkemenin bir düşme sebebi olsa bile mahkemenin içtihadının oluşturulmasını gerektiren durumlarda incelemeye devam edebileceğini öngörür. Bu kural, anayasa yargısı fonksiyonunun bireyi korumanın yanında objektif anayasa düzeninin yorumlanması boyutunu yansıtır. Özellikle yapısal sorunlarda mahkeme, tekil çözümü değerlendirmeyi aşarak pilot karar (AYM) benzeri genel içtihat kurmayı tercih edebilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dayanak: AYM İçtüzüğü m.80; Anayasa da doğrudan zikredilmeyen bir alt-usul.
- Dört temel sebep: Açık vazgeçme, takibi sürdürmeme, çözüm sağlanması, başka bir sebeple gereksiz hale gelme.
- Kişiye sıkı bağlı haklar mirasçıya geçer: Yaşam, işkence yasağı, kişi özgürlüğü gibi haklarda yakın mirasçı takip edebilir.
- Sonuç: Esasa girilmez; ihlal tespiti yapılmaz; sicilden silme benzeri sonuç doğar.
- İçtihat istisnası: Mahkeme düşme sebebi olsa bile içtihat oluşturma amacıyla incelemeye devam edebilir.
- AİHM mukayesesi: Dostane çözüm ve tek taraflı beyan, AYM de tek tip "düşme" altında toplanmıştır.