Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak tüm kamu kurum ve kuruluşlarında idari ve mali denetim yapan anayasal kuruluştur (AY m.108). Silahlı Kuvvetler ve yargı organları denetim kapsamı dışındadır.
Devlet Denetleme Kurulu (DDK), AY m.108'de düzenlenmiş olup Cumhurbaşkanlığına bağlı bir denetim organıdır. İdarenin hukuka uygunluğunun, düzenli ve verimli şekilde yürütülmesinin ve geliştirilmesinin sağlanması amacıyla kurulmuştur. DDK, Cumhurbaşkanlığı teşkilatı içinde yer almakla birlikte, denetim işlevini bağımsız olarak yerine getirir.
AY m.108'e göre DDK'nın kuruluşu, işleyişi, denetim usulleri, üyelerinin nitelikleri ve seçimi ile diğer özlük işleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir. 2017 Anayasa değişikliğinden önce bu hususlar kanunla düzenlenmekteydi; değişiklikle birlikte Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenleme yetkisi tanınmıştır.
DDK, Cumhurbaşkanının isteği üzerine tüm kamu kurum ve kuruluşlarında, sermayesinin yarısından fazlası kamu tüzel kişilerine ait kuruluşlarda, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, her düzeydeki işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı derneklerde ve vakıflarda her türlü inceleme, araştırma ve denetleme yapar.
AY m.108'de önemli bir sınırlama mevcuttur: yargı organları DDK'nın denetim alanı dışındadır. Bu hüküm, yargı bağımsızlığının güvencesi niteliğindedir. Yürütme organına bağlı bir kurul olan DDK'nın yargı organlarını denetlemesi, kuvvetler ayrılığı ilkesiyle bağdaşmaz.
2017 Anayasa değişikliğiyle birlikte Türk Silahlı Kuvvetleri de DDK'nın denetim kapsamına alınmıştır. Daha önce Silahlı Kuvvetler DDK denetimi dışında tutulmuştu. Bu değişiklik, sivil denetimin güçlendirilmesi amacını taşımaktadır.
DDK üyeleri, Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Kurul başkanı da Cumhurbaşkanı tarafından üyeler arasından seçilir. Üyelerin belirli niteliklere sahip olması ve kamu yönetimi alanında deneyimli olması aranır.
DDK, Cumhurbaşkanının talebi üzerine harekete geçer; re'sen (kendiliğinden) denetim başlatma yetkisi bulunmamaktadır. Denetim sonucunda hazırlanan raporlar Cumhurbaşkanına sunulur. Bu raporlar, idari düzenlemelerin iyileştirilmesi ve hukuka aykırılıkların giderilmesi konusunda Cumhurbaşkanına bilgi ve öneri sunar.
DDK üç tür denetim faaliyeti yürütür: inceleme, araştırma ve denetleme. İnceleme, belirli bir konunun ayrıntılı olarak ele alınmasıdır. Araştırma, bir sorunun nedenlerinin tespit edilmesine yöneliktir. Denetleme ise idarenin işlemlerinin hukuka uygunluğunun ve performansının değerlendirilmesini kapsar.
DDK, Türk idari denetim sisteminde önemli bir yere sahiptir. Sayıştay mali denetim yaparken, DDK idari denetim işlevi üstlenir. Ombudsmanlık kurumu (Kamu Denetçiliği Kurumu) bireysel şikayetlere odaklanırken, DDK daha kapsamlı ve sistematik denetimler gerçekleştirir.
DDK'nın raporları tavsiye niteliğindedir; doğrudan yaptırım uygulama yetkisi bulunmaz. Ancak denetim sonuçları, idari ve gerektiğinde adli işlemlerin başlatılmasına zemin hazırlayabilir. Cumhurbaşkanı, DDK raporları doğrultusunda gerekli idari tedbirleri alabilir.