2017 Anayasa değişikliğinden sonra yürütme organının asli düzenleyici işlemi hâline gelen Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, anayasaya uygunluk denetiminin dışında tutulmamıştır. Kararnameyi kanundan ayıran asli düzenleme yetkisi, denetim bakımından kanunla benzer güvencelere tabidir. Hâkimlik sınavında bu denetimin üç yolu (doğrudan iptal, somut norm, dolaylı bireysel başvuru) ayrı ayrı sorulabilir.
Doğrudan İptal Davası Yolu
İptal davası yolunda dava açma yetkisi m.150 ile sınırlıdır. CBK'ya karşı iptal davası açabilecekler: Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının en az beşte biri ve Meclis'te en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubudur. Ana muhalefet partisi grubu bu grupların başında gelir.
Dava açma süresi CBK'nın Resmî Gazete'de yayımını izleyen günden itibaren altmış gündür (esas bakımından iptal) veya on gündür (şekil denetimi bakımından). Anayasa Mahkemesi iptal davasında CBK'yı hem şekil hem esas yönünden inceler. Esas yönünden inceleme konu bakımından sınırın aşılıp aşılmadığını, yetki ve içerik uyumunu kapsar.
Somut norm denetimi, Anayasa m.152'de düzenlenmiştir. Görülmekte olan bir davada mahkeme, uygulanacak CBK hükmünün anayasaya aykırı olduğu kanısına varır veya tarafların ileri sürdüğü aykırılık iddiasını ciddi görürse, bu hükmün iptali için AYM'ye başvurabilir. AYM beş ay içinde karar vermezse, mahkeme yürürlükteki hükümleri uygulayarak davayı çözer.
Somut norm denetiminde dava açma süresi yoktur; bu yol, CBK'nın yayımından 60 gün geçtikten sonra bile anayasaya uygunluk denetiminin önünü açar. Kanunların anayasaya uygunluğu denetimi rejiminde CBK'lar kanunlarla eşdeğer muameleye tabidir.
Bireysel Başvuru Yolu: Dolaylı Denetim
Bireysel başvuru doğrudan CBK'ya karşı açılamaz. AYM içtihadında genel olarak kabul edildiği üzere, bireysel başvuru yolu bir temel hakka ilişkin kamu işlemine veya mahkeme kararına karşı işler. CBK genel düzenleyici nitelikte olduğu için bireysel hakkı somut biçimde ihlal etmez; ancak CBK'ya dayanarak verilen bir idari işlem veya mahkeme kararı bireysel başvuru konusu yapılabilir ve bu yolda AYM, esastan incelemede CBK hükmünü de Anayasaya aykırı bulabilir.
CBK'nın şekil bakımından denetimi son derece dar tutulmuştur. Şekil sakatlığı yalnızca Cumhurbaşkanı imzasının bulunmaması veya Resmî Gazete'de yayımlanmamış olması gibi bariz usul eksikliklerini kapsar. Şekil denetimi iptal davasında Cumhurbaşkanı ve TBMM üye tam sayısının 1/5'i tarafından ve Resmî Gazete'de yayımdan itibaren on gün içinde istenebilir. Bu süre hak düşürücüdür; geçtikten sonra şekil denetimi yapılamaz.
Denetimin Kapsamı ve Sonuçları
AYM'nin CBK üzerindeki denetimi sadece anayasaya uygunluk denetimidir; yerindelik denetimi yapılamaz. Yargısal denetim sınırları bakımından CBK, kanunlarla aynı rejime tabidir. AYM iptal kararı verdiğinde karar Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer, ancak AYM geciktirici etki tanıyabilir. Kararlar geriye yürütülmez; kesin hüküm kazanmış işlemler saklı kalır.
CBK'nın yargısal denetimi kuvvetler ayrılığı ilkesi ve yargı bağımsızlığı ile doğrudan bağlantılıdır. 2017 Anayasa değişikliği ile yürütmenin güçlendirildiği Başkanlık sistemi — Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi'nde bu denetim yürütme yetkisinin hukuki sınırlarının korunması için kritik bir güvence işlevi görür.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Üç denetim yolu: Doğrudan iptal davası (m.150), somut norm denetimi (m.152), dolaylı bireysel başvuru — üçü de ayrı ayrı kapsamlıdır.
- Dava açma yetkisi dar: Cumhurbaşkanı, TBMM üye tam sayısının 1/5'i, en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu; milletvekili ve parti lideri bireysel olarak açamaz.
- Şekil denetimi 10 gün: Bu süre hak düşürücüdür; geçtikten sonra şekil denetimi yapılamaz. Esas denetiminde süre altmış gündür.
- Bireysel başvuru doğrudan CBK'ya açılmaz: CBK'ya dayanan idari işlem veya mahkeme kararına karşı açılır; esastan incelemede CBK hükmü Anayasaya aykırı bulunabilir.
- Yerindelik denetimi yasak: AYM yalnızca anayasaya uygunluğu inceler; düzenlemenin yerinde olup olmadığını değerlendiremez.
- Somut norm süre kısıtı yoktur: 60 gün geçtikten sonra dahi görülmekte olan davada itiraz yoluyla denetim mümkündür.
- Karar ileriye etkilidir: AYM iptal kararları geçmişe yürümez; kesin hüküm kazanmış işlemler saklı kalır.