2017 Anayasa değişikliğiyle hukuk sistemimize giren Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yürütme organının asli düzenleyici işlemidir. Ancak bu yetki sınırsız değildir; Anayasa m.104/17 dört katmanlı bir konu sınırı öngörür. Hâkimlik sınavı açısından bu sınırların her bir katmanının ezber düzeyinde bilinmesi gerekir.
Anayasa m.104/17'nin Dört Katmanlı Konu Yasağı
Birinci katman, temel hak ve özgürlükler alanıdır. Temel hak ve özgürlükler ile kişi hak ve ödevleri, olağanüstü hâl dönemleri hariç, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez. Siyasi hak ve ödevler de aynı yasağın kapsamındadır. Bu alan yasama organına, yani Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne özgülenmiştir.
İkinci katman, Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konulardır. Örneğin temel hakların sınırlandırılması, vergi ödevi, seçim kanunları, siyasi partilere ilişkin düzenlemeler gibi alanlar yalnızca kanunla düzenlenebilir. Bu, yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesinin somut bir yansımasıdır.
Üçüncü katman, kanunda açıkça düzenlenen konulardır. Bir konu hâlihazırda kanunla düzenlenmişse, o konuda aynı hiyerarşik seviyede yeni bir CBK çıkarılamaz. Bu kural, yasama-yürütme arasındaki denge mekanizmasının temel taşlarından biridir.
Dördüncü katman, kanunla çelişme yasağıdır: CBK ile kanun arasında farklı hükümler söz konusuysa kanun hükümleri uygulanır. Aynı konuda sonradan kanun çıkarılırsa CBK kendiliğinden hükümsüz hâle gelir (m.104/17 son cümle).
Konu Sınırının İstisnaları: Olağanüstü Hâl Rejimi
Bu dört katmanlı yasak, olağan dönem için geçerlidir. Olağanüstü hâl ilan edildiğinde, olağanüstü hal cumhurbaşkanlığı kararnamesi (OHAL CBK) farklı bir rejime tabidir ve geçici olarak temel haklar alanına da müdahale edebilir. Ancak bu istisna dar yorumlanır; OHAL'in amacıyla sınırlıdır ve bölge/süre bakımından ölçülü olmak zorundadır. Olağan CBK ile OHAL CBK arasındaki bu ayırım, sınav sorularında en çok test edilen noktalardan biridir.
Yürütme yetkisi kapsamında çıkarılan düzenleyici işlemler arasında CBK; tüzük, yönetmelik gibi klasik yürütmenin düzenleyici işlemleri'nden farklı bir hiyerarşik seviyededir. CBK asli düzenleme yetkisi taşır, kanunun uygulanması için çıkarılmak zorunda değildir. Bu nitelik, 2017 öncesi kanun hükmünde kararname (KHK) rejiminden devralınmış, ancak konu sınırı açısından daha dar bir alanda uygulanır hâle gelmiştir. 2017 Anayasa değişikliği ile getirilen Başkanlık sistemi — Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi bağlamında CBK, sistemin hukuki omurgasını oluşturur.
Konu Sınırını Aşan CBK'nın Yaptırımı
Konu sınırını aşan bir CBK, Anayasa Mahkemesi tarafından iptal davası veya somut norm denetimi yoluyla denetlenebilir. Kanunların anayasaya uygunluğu denetimi ölçütleri CBK için de geçerlidir. Kuvvetler ayrılığı ilkesinin korunması açısından bu denetim kritik bir güvencedir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dört katmanlı yasak: Temel haklar, münhasır kanun, kanunda açıkça düzenlenen konular, kanunla çelişme — dört katman da bağımsız bir CBK yasağı doğurur.
- Kanun sonra çıkarsa: Aynı konuda sonradan kanun çıkarıldığında CBK kendiliğinden hükümsüz hâle gelir; ayrı bir ilga kararı gerekmez.
- OHAL istisnası: Olağanüstü hâl CBK'ları konu sınırından muaftır fakat OHAL amacıyla sınırlı ve ölçülü olmak zorundadır.
- Siyasi haklar yasağı: Sıklıkla unutulur; temel haklar yasağının yanında siyasi hak ve ödevler de olağan CBK ile düzenlenemez.
- Kanunla çelişme → kanun uygulanır: Hiyerarşi çatışmasında CBK geri çekilir, iptal edilmeye gerek olmadan kanun uygulanır.
- Asli düzenleme: CBK, kanunun uygulanması için değil, asli olarak çıkarılır; bu nedenle konu sınırı katı tutulur.
- AYM denetimi mümkündür: CBK anayasaya uygunluk denetiminin dışında değildir; iptal davası ve somut norm denetimi yoluyla incelenebilir.