Cumhurbaşkanının yetkilerinin geçici veya sürekli biçimde devredilmesi, 2017 Anayasa değişikliğiyle köklü dönüşüme uğrayan bir kurumdur. Parlamenter sistemde Meclis Başkanı vekâletiyle sınırlıyken, 2017 Anayasa değişikliği sonrası Cumhurbaşkanı Yardımcısı birincil vekâlet makamı hâline gelmiştir. Hâkimlik sınavında m.106'nın hem geçici hem sürekli devir rejimi ayrı sorulabilir.
Geçici Yetki Devri: Hastalık ve Yurt Dışı
Geçici yetki devri üç temel hâlde söz konusu olur:
Hastalık Hâli
Cumhurbaşkanı hastalık nedeniyle görevini geçici olarak yapamazsa, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cumhurbaşkanına vekâlet eder. Vekâlet süresince yardımcı, Cumhurbaşkanının tüm anayasal yetkilerini kullanabilir; ancak Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkisi gibi asli yürütme yetkileri de bu kapsamdadır. Hastalığın geçmesiyle yetkiler tekrar Cumhurbaşkanına döner.
Yurt Dışı Seyahati
Resmî veya özel yurt dışı seyahatlerinde Cumhurbaşkanı, yetkilerini fiilen kullanamaz duruma geldiğinde yardımcı vekâlet eder. Bu, anlık bir kararla değil, kurumsal bir yetki devri prosedürü gerektirir. Uygulamada CB'nin yokluğunun bildirilmesi yeterli kabul edilir.
Cumhurbaşkanı Yardımcısının Bulunmaması
Yardımcı da yoksa veya görev yapamaz durumdaysa, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Cumhurbaşkanına vekâlet eder. Bu ikincil vekâlet, parlamenter dönemin izlerini taşıyan bir düzenlemedir ve meclis başkanlık divanı görev paylaşımıyla birlikte değerlendirilir.
Sürekli Yetki Devri: Makamın Boşalması
Cumhurbaşkanlığı makamı aşağıdaki sebeplerden biriyle sürekli olarak boşalabilir:
- Ölüm
- İstifa
- Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu çerçevesinde mahkûmiyet (m.105 prosedürü)
- Hastalık veya başka sebeple görevi sürekli yapamaz hâle geliş (Yüksek Sağlık Şurası raporu ile tespit)
Sürekli boşalma hâlinde, Anayasa m.106/5 uyarınca kırk beş gün içinde yeni Cumhurbaşkanı seçimi yapılır. Seçim yapılana kadar Cumhurbaşkanı Yardımcısı vekâlet eder. Kritik nokta: bu süreçte yeni TBMM seçimi de aynı tarihte yapılır; böylece iki kanadın birlikte seçilmesi ilkesi korunur. Ancak bu kural yalnızca eski Cumhurbaşkanının kalan görev süresinin bir yıldan az olduğu hâllerde uygulanır; bir yıldan fazla süre kalmışsa yeni seçilen CB, sadece eski CB'nin kalan süresini tamamlar ve Meclis seçimi takvimi korunur.
2017 Öncesi Sistemle Mukayese
Parlamenter sistem döneminde ve 2007-2017 arası geçiş döneminde CB vekâleti yalnızca TBMM Başkanına verilmişti. Cumhurbaşkanı Yardımcısı kurumu 2017 Anayasa değişikliğiyle getirilmiştir ve Başkanlık sistemi — Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi'nin yapısal taşlarından biridir. ABD başkan yardımcısı modeliyle benzerlik taşısa da Türkiye modelinde yardımcı halk tarafından doğrudan seçilmez; Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
Yetki Devri Sırasında Kararname Çıkarma
Vekâlet eden Cumhurbaşkanı Yardımcısı, Cumhurbaşkanının tüm yetkilerini kullanabilir; buna Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkisi de dahildir. Ancak vekâletin geçici olduğu hâllerde siyasi geleneğin süregelen ilkeleri gereği kalıcı etki doğuran büyük düzenlemelerden kaçınılır. Bu, bir anayasal zorunluluk değil, teamül niteliğinde bir kısıtlamadır.
TBMM Başkanının vekâlet ettiği dönemde de aynı yetkiler kural olarak kullanılabilir; ancak kuvvetler ayrılığı ilkesi gereği yürütmeye ilişkin kararların temkinli biçimde alınması beklenir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Birincil vekâlet yardımcıdadır: 2017 sonrası Cumhurbaşkanı Yardımcısı vekil makamıdır; TBMM Başkanı ikincil sıradadır.
- 45 gün kuralı: Sürekli boşalmada yeni seçim 45 gün içinde yapılır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve anayasal olarak bağlayıcıdır.
- Bir yıl eşiği: Eski CB'nin kalan süresi bir yıldan azsa hem CB hem TBMM seçimi yenilenir; bir yıldan fazlaysa sadece CB seçilir ve eski CB'nin kalan süresini tamamlar.
- Vekâletin kapsamı: Vekâlet eden yardımcı kararname çıkarma dahil tüm yetkileri kullanabilir; anayasal bir kısıtlama yoktur.
- Yardımcı doğrudan seçilmez: CB tarafından atanır; halkoyuna sunulmaz. Bu, ABD başkan yardımcısı modelinden ayıran kritik farktır.
- Ölüm, istifa, hastalık: Sürekli boşalma sebeplerini listede ezbere bilin; Yüksek Sağlık Şurası raporu sürekli hastalık tespitinde kritiktir.
- TBMM Başkanı ikincil vekâlet: Yardımcının bulunmaması hâlinde meclis başkanlık divanı üzerinden TBMM Başkanı vekâlet eder.