Son güncelleme:
Cumhurbaşkanı Seçilme Yeterliliği: Cumhurbaşkanı seçilme yeterliliği; Anayasa m.101'de düzenlenen aday olma koşullarıdır. Aday olabilmek için 40 yaşını doldurmuş, yükseköğretim mezunu Türk vatandaşı olmak ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip bulunmak gerekir. Aday gösterme yetkisi TBMM üye tam sayısının 1/5'ine, son seçimde geçerli oyların en az %5'ini alan siyasi partilere ve 100.000 seçmene aittir.
Cumhurbaşkanının Anayasanın 101. maddesi uyarınca sahip olması gereken kişisel ve siyasi nitelikler ile aday gösterme usulü, Türk anayasal sisteminin en sık sınava konu olan alanlarından biridir. 2017 Anayasa değişikliğiyle seçilme yeterliliğinin dayanakları kısmen korunurken aday gösterme mekanizması ve tarafsızlık şartı köklü biçimde değiştirilmiştir. Hâkimlik sınavında bu maddenin her bir unsuru tek başına test edilebilir.
Cumhurbaşkanı adayı olabilmek için aşağıdaki kişisel koşulların eksiksiz olarak bir araya gelmesi gerekir:
2017 değişikliğiyle aday gösterme üç farklı yoldan mümkün kılınmıştır:
Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının en az 1/5'i (600 üye üzerinden 120 milletvekili) bir aday gösterebilir. Bu yol, Meclis çoğunluğu olmayan grupların da aday çıkarmasını sağlar.
Son genel seçimde geçerli oyların tek başına veya birlikte en az %5'ini almış siyasi partiler aday gösterebilir. Bu %5 eşiği, aday gösterme için uygulanan özel bir barajdır ve genel seçim seçim barajı'ndan ayrı bir eşiktir. Birden fazla parti ortak aday gösterebilir.
En az 100.000 pasif seçim hakkı sahibi seçmenin Yüksek Seçim Kurulu huzurunda imza toplayarak aday gösterdiği kişi bağımsız aday olarak yarışabilir. Bu yol, seçme ve seçilme hakkı'nın halktan doğrudan kullanımının somut bir örneğidir.
Görev yapmakta olan milletvekilleri aday olabilir; seçilirlerse milletvekilliği sıfatları sona erer. Yargı mensupları, TSK personeli, kamu görevlileri ve serbest meslek sahiplerinin adaylık başvurusu için görevlerinden istifa etmeleri gerekir — bu kural milletvekili seçilme yeterliliği ile paralel işler. Aday belirleme süreci ve seçim takvimi cumhurbaşkanı seçimi prosedürüne göre yürütülür.
Cumhurbaşkanı, geçerli oyların salt çoğunluğu ile seçilir. İlk turda salt çoğunluk sağlanamazsa, ilk iki sırayı paylaşan adaylar arasında ikinci tur yapılır. Bu sistem iki turlu çoğunluk seçim sistemi uygulamasının anayasal zorunluluğudur ve temsili demokrasi'nin güçlü bir meşruiyet kaynağı olarak tasarlanmıştır.
Cumhurbaşkanı beş yıl için seçilir. Bir kişi en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir. İkinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde aynı kişinin bir kez daha aday olabileceği özel istisnası Anayasa m.116'da öngörülmüştür; bu hüküm hâkimlik sınavında sıkça test edilen nüanstır. İlgili hükmün getirdiği istisna 2017 Anayasa değişikliği ile Başkanlık sistemi — Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi kapsamında getirilmiştir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Seçme ve Seçilme Hakkı
Seçme ve seçilme hakkı, vatandaşların kamu iradesinin oluşumuna sandıkta oy vererek katılması (aktif) ve seçilmek üzere aday olabilmesi (pasif) biçiminde iki boyutlu olarak kullanılan siyasi bir temel haktır. Anayasa m. 67 ile güvence altına alınmış, AİHS Ek Protokol 1 m.3 serbest seçim hakkı çerçevesinde uluslararası denetime tabi kılınmıştır. Aktif statü hakkı olarak [katılma hakları] grubunda yer alır ve yalnızca Türk vatandaşlarınca kullanılabilir.
2017 Anayasa Değişikliği
2017 Anayasa Değişikliği, 6771 sayılı Kanun'la TBMM'de kabul edilen ve 16 Nisan 2017 halkoylamasında %51,41 oyla onaylanan, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişi sağlayan kapsamlı 1982 Anayasası değişikliğidir. Başbakanlık kaldırılmış, Cumhurbaşkanı doğrudan seçilen ve yürütmeyi tek başına kullanan organa dönüşmüş, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiştir. Uygulama 24 Haziran 2018 seçimleriyle fiilen başlamıştır.
Tek Turlu / İki Turlu Seçim
Tek turlu seçim, sonuçlar tek oylamayla belirlenen ve en çok oy alanın (veya seçim barajını aşan nispi temsil sisteminde) kazandığı seçim biçimidir. İki turlu seçim ise ilk turda mutlak çoğunluk (salt çoğunluk) sağlanmazsa ikinci turun yapıldığı sistemdir. Türkiye'de Cumhurbaşkanı seçimi iki turlu; milletvekili seçimi tek turludur. İki turlu sistem genellikle çoğunluk seçim sistemiyle birlikte uygulanır.
Cumhurbaşkanı Seçimi
Cumhurbaşkanı seçimi, halk tarafından doğrudan, eşit, genel oyla, gizli oy ve açık sayım esaslarına göre yapılan seçimdir. Anayasa m. 101-102 uyarınca görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem. Aday olmak için 40 yaş, yükseköğrenim ve milletvekili seçilme yeterliliği aranır. İki turlu sistem uygulanır: birinci turda salt çoğunluk sağlanamazsa en yüksek iki aday arasında ikinci tur yapılır. Seçimin güvenliğini Yüksek Seçim Kurulu denetler.
Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi)
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, 2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye'de benimsenen, yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı hükümet sistemidir. Parlamenter sistemden farklı olarak Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış; yasama ile yürütme arasında sert kuvvetler ayrılığı öngörülmüştür. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiş; gensoru ve güvenoyu denetim araçları sona erdirilmiştir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Pasif Seçim Hakkı
Pasif seçim hakkı (seçilme hakkı), vatandaşların siyasi seçimlerde aday olma ve seçilme hakkıdır. Aktif seçme hakkının karşılığıdır. Anayasa m. 67 ile güvence altındadır. Milletvekilliği için 18 yaş; Cumhurbaşkanlığı için 40 yaş; belediye başkanlığı için 18 yaş seçilme koşuludur. Ayrıca bu haktan yararlanmak için vatandaşlık, okur-yazarlık, askerlik gibi ek koşullar aranabilir. Sınırlanabilir nitelikte bir temel haktır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Milletvekili Seçilme Yeterliliği
Milletvekili seçilme yeterliliği, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi olarak seçilebilmek için Anayasada aranan kişisel koşullar bütünüdür. Anayasa m. 76 uyarınca on sekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir; ancak en az ilkokul mezunu olmak, kısıtlı olmamak, askerlikle ilişiği bulunmamak, kamu hizmetinden yasaklı olmamak ile taksirli suçlar hariç bir yıl veya daha fazla hapis cezasına ya da yüz kızartıcı suçlardan mahkumiyete ilişkin engeller aranır.
Temsili Demokrasi
Temsili demokrasi, halkın iktidarını doğrudan değil, seçimle belirlediği temsilcileri aracılığıyla kullandığı demokrasi biçimidir. Modern çağın ana demokrasi modelidir. Parlamento, başkan, yerel meclisler gibi seçilmiş kurumlar üzerinden işler. Doğrudan demokrasinin pratikte büyük ölçüde uygulanamamasının alternatifidir. Türkiye temsili demokrasi modelini esas alır; referandum gibi doğrudan demokrasi unsurları sınırlıdır.
Seçim Barajı
Seçim barajı, siyasi partilerin ya da ittifakların ulusal veya bölge düzeyinde sandıkta aldığı oyların parlamento sandalyelerine dönüşebilmesi için aşmak zorunda olduğu asgari oy oranıdır. Nispi temsil sistemlerinde hükümet istikrarını güvence altına almak amacıyla getirilen bir filtredir; Anayasa m. 67 uyarınca temsilde adalet ile yönetimde istikrar ilkelerinin bağdaştırılması gereken bir sınırlama aracıdır ve 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanununda düzenlenmiştir.
Yüksek Seçim Kurulu
Yüksek Seçim Kurulu (YSK), seçimlerin ve halkoylamalarının genel yönetim ve denetimini yapan, şikayet ve itirazları inceleyip kesin karara bağlayan anayasal yargısal kuruluştur (Anayasa m. 79). 7 asıl ve 4 yedek üyeden oluşur; üyelerin 6'sı Yargıtay, 5'i Danıştay genel kurullarınca kendi üyeleri arasından gizli oyla seçilir. Kararları aleyhine başka merciye başvurulamaz; bireysel başvuru kapsamında AYM denetimi sınırlı biçimde mümkündür.