Devletin belirli bir mali yıl için gelir ve gider tahminlerini gösteren, özel yasama süreciyle kabul edilen kanundur. AY m.161-164 arasında düzenlenen bütçe kanunu, mali denetimin temel aracıdır.
Sayıştay
Genel ve katma bütçeli dairelerin gelir ve giderleri ile mallarını TBMM adına denetleyen ve yargılayan anayasal mali denetim organıdır (AY m.160). Kesin hüküm niteliğinde kararlar verir.
Kanun Yapma Yetkisi
TBMM'nin anayasaya uygun olarak kanun koyma, değiştirme ve kaldırma yetkisidir (AY m.7). Yasama yetkisi devredilemez niteliktedir.
Bütçe kanunu, devletin belirli bir mali yıl içindeki gelir ve giderlerini tahmin eden, kamu harcamalarına izin veren ve gelir toplanmasına yetki veren temel mali kanundur. AY m.161 merkezi yönetim bütçesinin hazırlanması ve uygulanmasını düzenler. Bütçe kanunu, devletin mali politikasının hukuki çerçevesini oluşturur ve kamu kaynaklarının nasıl kullanılacağını belirler.
2017 Anayasa değişikliğiyle bütçe sürecinde önemli değişiklikler yapılmıştır. Parlamenter sistemde Bakanlar Kurulu tarafından hazırlanan bütçe tasarısı, yeni sistemde Cumhurbaşkanı tarafından hazırlanarak TBMM'ye sunulur. Bu değişiklik, yürütme yetkisinin tek elde toplanmasının mali alandaki yansımasıdır.
Bütçe hakkı, parlamenter demokrasinin temel ilkelerinden biridir ve tarihsel olarak parlamentoların en eski yetkilerinden birini oluşturur. TBMM'nin bütçeyi onaylama yetkisi, halkın temsilcileri aracılığıyla kamu harcamaları üzerinde söz sahibi olmasını sağlar.
AY m.161 uyarınca Cumhurbaşkanı, merkezi yönetim bütçe kanun teklifini mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce TBMM'ye sunar. Mali yılın takvim yılı olması nedeniyle bütçe teklifinin en geç Ekim ayı ortasında TBMM'ye sunulması gerekir.
Bütçe teklifi, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hazırlanır. Teklifte gelir ve gider tahminleri, yatırım programı, personel giderleri, transfer harcamaları ve diğer kamu giderleri ayrıntılı olarak yer alır. Ayrıca bir önceki yılın kesin hesap kanun teklifi de bütçe teklifiyle birlikte TBMM'ye sunulur.
Bütçe teklifi, TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda görüşülür. Bu komisyon, bütçenin en ayrıntılı biçimde incelendiği yerdir. Komisyon, bakanlık ve kurum temsilcilerini dinler, gelir ve gider kalemlerini tek tek değerlendirir ve gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir.
Komisyon raporu Genel Kurula sunulur ve bütçe görüşmeleri başlar. Genel Kurul görüşmeleri, siyasi partilerin mali politikaları tartıştığı kapsamlı bir süreçtir. Milletvekilleri, bölgelerini ilgilendiren ödenekler ve genel mali politikalar hakkında görüşlerini ifade eder.
Bütçe kanunu, mali yılbaşından önce kabul edilmek zorundadır. Aksi halde geçici bütçe kanunu çıkarılır veya bir önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır (AY m.161).
AY m.161 önemli bir sınırlama içerir: TBMM üyeleri bütçe görüşmeleri sırasında gider artırıcı veya gelir azaltıcı tekliflerde bulunamaz. Bu düzenleme, bütçe disiplininin korunmasını ve popülist harcama taleplerinin önlenmesini amaçlar. Milletvekilleri yalnızca harcama kalemlerini azaltıcı veya gelir artırıcı yönde önerilerde bulunabilir.
Kesin hesap kanunu, bütçe kanununun uygulanma sonuçlarını gösteren ve bir önceki mali yılın fiili gelir ve giderlerini ortaya koyan kanundur. AY m.161 uyarınca kesin hesap kanun teklifi, yeni yıl bütçe kanun teklifiyle birlikte Cumhurbaşkanı tarafından TBMM'ye sunulur.
Kesin hesap kanunu, TBMM'nin bütçe denetim işlevinin tamamlayıcı unsurudur. Bütçe kanunuyla verilen harcama yetkilerinin ne ölçüde ve nasıl kullanıldığının parlamenter denetimi bu kanun aracılığıyla gerçekleşir. Sayıştay raporları, kesin hesap kanununun görüşülmesinde temel referans belgesidir.
Sayıştay, TBMM adına denetim yapan ve merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idarelerinin mali faaliyetlerini, gelir, gider ve mallarını denetleyen anayasal bir kurumdur (AY m.160). Sayıştay, bütçenin uygulanmasını denetleyerek TBMM'nin mali denetim işlevine katkıda bulunur.
Sayıştay raporları, TBMM Plan ve Bütçe Komisyonuna ve Genel Kurula sunulur. Bu raporlar, kamu kaynaklarının etkin, ekonomik ve verimli kullanılıp kullanılmadığını değerlendirir. Sayıştay denetimi, bütçe sürecinin hesap verebilirlik boyutunu güçlendirir.