Son güncelleme:
Bütçe Hakkı: Bütçe hakkı; Anayasa m.161-163 uyarınca kamu gelir ve giderlerinin yasama organınca önceden onaylanması ve sonradan denetlenmesi yetkisidir. Tarihsel kökü 1215 Magna Carta'ya uzanan bu hak, parlamentonun yürütme üzerindeki en güçlü mali denetim aracıdır. TBMM bütçe kanunu ve kesin hesap kanununu kabul ederek hem gelir toplama (vergileme) hem harcama yapma yetkisini denetler; egemenliğin mali boyutunun somut ifadesidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
TBMM Görev ve Yetkileri
TBMM görev ve yetkileri; Anayasa m.87 uyarınca Türkiye Büyük Millet Meclisinin asli anayasal işlevleridir. Başlıca görevler: kanun koyma, değiştirme ve kaldırma; bütçe ve kesin hesap kanunlarını kabul etme; para basılmasına, savaş hali ilanına ve silahlı kuvvet kullanılmasına izin verme; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulma; genel ve özel af ilan etme; Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen görevleri yerine getirme. Yasama yetkisinin somut ifadesidir.
Vergi Ödevi
Vergi ödevi; Anayasa m.73 uyarınca herkesin kamu giderlerini karşılamak üzere mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlü olmasıdır. İlke üç temel dayanağa oturur: kanunilik (kanunsuz vergi olmaz), mali güç (ödeme gücüne göre), ve adalet (vergi yükünün dengeli dağılımı). Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle vergi konulamaz; ancak belirli sınırlar içinde oran değişiklikleri yapılabilir. Mali egemenliğin temel anayasal dayanağıdır.
Bütçe Kanunu
Bütçe kanunu, devletin belirli bir mali yıl için gelir ve gider tahminlerini gösteren, özel yasama süreciyle kabul edilen mali kanundur. Anayasa m. 161 uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunulur; Plan ve Bütçe Komisyonu ve Genel Kurulda görüşülür. Milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı veya gelir azaltıcı teklif veremez. Kesin hesap kanunu ve Sayıştay denetimi, bütçe denetiminin tamamlayıcısıdır.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Sayıştay
Sayıştay, Anayasa m. 160 uyarınca TBMM adına merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının tüm gelir, gider ve mallarını denetlemek ve sorumluların hesap ile işlemlerini kesin hükme bağlamakla görevli anayasal nitelikli yüksek denetim kurumudur. Kararları kesindir; hem düzenlilik ve performans denetimi hem hesap yargılaması yetkisi kullanır; kesin hesap kanunu sürecinde meclisi raporlarıyla besler.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), 2017 Anayasa değişikliğiyle getirilen, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı normatif işlemdir (Anayasa m. 104/17). Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları-ödevleri ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. Kanunla açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz; kanun-CBK çatışmasında kanun üstündür. Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Kanun Hükmünde Kararname (KHK) sisteminin yerini almıştır.
Kesin Hesap Kanunu
Kesin hesap kanunu; Anayasa m.164 uyarınca bir mali yılın sonunda bütçe uygulamasını yasama onayına sunan ve Sayıştay raporuyla birlikte TBMM'de görüşülen kanundur. Kamu gelir-giderlerinin bütçe kanununa uygunluğunu sonradan denetleyen mekanizmadır; hesap verilebilirlik ilkesinin somut aracı olarak bütçe hakkının tamamlayıcı ayağını oluşturur. Cumhurbaşkanınca mali yıl sonundan itibaren 6 ay içinde TBMM'ye sunulur.
Yasama Yetkisinin Devredilmezliği
Yasama yetkisinin devredilmezliği, Anayasa m. 7'de düzenlenen ve TBMM'nin yasama yetkisini başka organa devredemeyeceğini ifade eden anayasal ilkedir. İlke, milli egemenlik ve kuvvetler ayrılığı doktrinlerinden türer; kanun yapma asli yetkisinin seçilmiş meclisin tekelinde kalmasını güvence altına alır. 2017 değişikliğiyle getirilen cumhurbaşkanlığı kararnamesi yürütmenin asli düzenleme yetkisi olduğundan ilkenin istisnası sayılır; alanı yürütmeye özgü konularla sınırlıdır.
Kanun Yapma Yetkisi
Kanun Yapma Yetkisi, anayasal düzende genel, soyut ve sürekli hukuki normlar koyma yetkisinin Türk Milleti adına yasama organı olan Türkiye Büyük Millet Meclisine ait olduğu ilkesini ifade eden yasama yetkisinin somut ifadesidir; 1982 Anayasası m.7 uyarınca yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve bu yetki devredilemez; m.87 TBMM'nin kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak gibi görev ve yetkilerini sayar. Millet egemenliğinin en somut tezahürlerindendir.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin en eski ve en güçlü anayasal yetkilerinden biri bütçe hakkıdır. Anayasa m.161-163 bu hakkı somut biçimde düzenler: kamu gelir ve giderlerinin yasama organı tarafından önceden onaylanması zorunluluğu. Hâkimlik sınavında bu kavram hem tarihsel kökü (Magna Carta, 1876 Kanun-i Esasi, 1924/1961/1982 Anayasaları) hem pozitif hukuk boyutuyla (bütçe süreci, 75 gün kuralı, gider artırıcı önerge yasağı) sıkça test edilir.
Bütçe hakkının modern kökü 1215 İngiliz Magna Cartasında bulunur: kralın rızasız vergi koyamayacağı ilkesi, parlamentonun vergi onayı üzerinden iktidarı denetlemesinin temelini attı. Osmanlı-Türk tarihinde bu hak 1876 Kanun-i Esasi ile başladı; 1924 Anayasası m.94-104, 1961 Anayasası m.126-127 ve 1982 Anayasası m.161-164 ile somut düzenleme buldu. Bu tarihsel süreklilik TBMM görev ve yetkileri arasında bütçe ve kesin hesap kanunlarının kabul edilmesini temel yasama işlevi olarak konumlandırır.
Madde bütçenin temel özelliklerini düzenler:
Bütçe, kanun biçiminde yapılır; kanun yapma yetkisinin genel kuralları uygulanır. Bütçe kanunu özü itibarıyla bir kanundur ancak süre, biçim ve içerik bakımından özel kurallara tabidir.
Bütçe tasarısı Cumhurbaşkanınca mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunulur. Bu süre Meclisin tasarıyı inceleyip karara bağlayabilmesi için asgari süre kabul edilir. Süre kaçırılırsa geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da mümkün olmazsa bir önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır.
Bütçe tasarısı önce Plan ve Bütçe Komisyonunda 55 gün içinde görüşülür; sonra Genel Kurulda gider bölümleri ayrı ayrı oylanır. Milletvekilleri gider artırıcı veya gelir azaltıcı önerge veremez — yalnızca gider düşürücü veya gelir artırıcı önerge verebilir. Bu yasak yürütmenin mali programını koruma amaçlıdır.
Mali yıl içinde bütçe kanununda değişiklik yapılabilir. Ödenek aktarmaları, ek ödenek talepleri ve olağanüstü hallerdeki bütçe değişiklikleri bu madde kapsamındadır. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi bütçe kanununda değişiklik yapamaz; bu yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesinin mali yansımasıdır.
Bütçe hakkı tek seferlik bir oylama değil, süreklilik gösteren bir denetim zinciridir:
Bu üçlü yapı sayesinde bütçe hakkı yalnızca bir ön-izin değil, sonradan da işleyen bir hesap verme mekanizmasıdır.
Bütçe hakkı iki ayaklı bir yetkidir:
Bu ikili yapı hukuk devleti ilkesinin mali alandaki yansımasıdır. Egemenlik hakkının mali yönü vergi ve harcama yetkisi üzerinden somutlaşır.
2017 Anayasa değişikliği bütçe sürecini Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine uyarladı. Bütçe artık Bakanlar Kurulu yerine doğrudan Cumhurbaşkanınca hazırlanır ve sunulur. Ancak TBMM'nin nihai onay yetkisi — bütçe hakkının özü — korunmuştur. Bütçe kanunu bu yeni rejimin temel aracıdır; yasama organının yürütme üzerindeki mali denetimi teknik olarak devam eder.