Son güncelleme:
Bölgeli Devlet: Bölgeli devlet, üniter devlet ile federal devlet arasındaki ara modeldir. Anayasal olarak özerkliğe sahip bölgeler (region) bulunur; ancak bu özerklik federal eyaletler kadar geniş değildir. Merkezî devlet temel egemen olmaya devam eder, bölgeler sınırlı yasama ve yürütme yetkisine sahiptir. Tipik örnekleri İspanya'nın Özerk Topluluklar (Comunidades Autónomas) sistemi ve İtalya'nın Bölge (Regione) yapısıdır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Yerinden Yönetim
Yerinden yönetim, kamu hizmetlerinin merkezi idareden ayrı tüzel kişiliğe sahip kuruluşlarca özerk biçimde yürütülmesi ilkesidir; Anayasa m. 123/2 idareyi merkezden ve yerinden yönetim esaslarına bağlamış, Anayasa m. 127 mahalli idareleri düzenlemiştir. Yer yönünden (il özel idaresi, belediye, köy) ve hizmet yönünden (üniversite, TRT, KİT) olmak üzere iki türde işler; ayrı bütçe, özerk karar organları ve idari vesayete tabi olma temel unsurlardır.
Değiştirilemez Hükümler
Değiştirilemez hükümler, Anayasanın m. 4'ü ile değiştirilemeyen ve değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen Anayasa m. 1 (Cumhuriyet), m. 2 (Cumhuriyetin nitelikleri) ve m. 3 (devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, marşı, başkenti) hükümleridir. Türk anayasal sisteminin sarsılmaz çekirdeğini oluşturur; AY m. 175 değişiklik usulüyle bile değiştirilemez. Doktrinde çifte revizyon yasağı kabul edilir: m. 4'ün önce değiştirilip sonra ilk üç maddenin değiştirilmesi de aykırıdır.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
İdari Vesayet
İdari Vesayet, merkezi idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerinde kamu yararı ve idarenin bütünlüğünün korunması amacıyla kanunla tanımlanmış dar kapsamlı denetim yetkisini ifade eden bir idare hukuku kavramıdır; 1982 Anayasası m.127/5 uyarınca merkezi idare, mahalli idareler üzerinde kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahiptir. Hiyerarşiden farklı olarak farklı tüzel kişilikler arasında istisnai ve dar yorumlanan bir denetim yetkisidir.
Devletin Bölünmez Bütünlüğü
Devletin bölünmez bütünlüğü, Türkiye Devletinin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğunu ifade eden anayasal ilkedir (Anayasa m. 3). Ülkesel (toprak bütünlüğü) ve milli (ulusal birlik) bütünlüğü kapsar. Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Üniter devlet yapısının anayasal güvencesidir; federal devlet veya bölgesel devlet modellerini dışlar. Milli egemenlik ve ulus devlet ilkeleriyle birlikte Türk anayasal düzeninin kurucu unsurlarındandır.
Üniter Devlet
Üniter devlet, egemenliğin tek hukuki merkezce kullanıldığı, yasama-yürütme-yargı organlarının ülke genelinde tekli olarak örgütlendiği ve tek anayasa ile tek hukuk düzeninin geçerli olduğu devlet biçimidir. Türkiye Anayasa m. 3'te *'ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün'* ifadesiyle üniter yapıya yer verir. Model; merkezi idarenin yetki genişliği, yerel yönetim ve hizmet yerinden yönetimi ile bağdaşır; ancak egemenliğin tekliği korunur.
Federal Devlet
Federal devlet, merkezî hükümet (federal yönetim) ile federe birimler (eyalet, bölge, kanton) arasında anayasal düzeyde yetki paylaşımı yapılan devlet biçimidir. Her iki seviye de kendi anayasal alanlarında özerktir ve halktan doğrudan otorite alır. Üniter devletin zıttıdır. ABD, Almanya, İsviçre, Kanada, Brezilya, Avustralya klasik federal devlet örnekleridir. Türkiye federal değil üniter bir devlettir.
Bölgeli devlet (regional state, devolved state), üniter devlet yapısının içinde bölgelerin önemli ölçüde özerkliğe sahip olduğu ara bir modeldir. "Asimetrik üniter devlet" olarak da adlandırılır.
Bölgeler kendi anayasalarına/statütlerine, yasama organlarına ve yürütme organlarına sahiptir. Ancak bu özerklik federal eyaletler düzeyinde değildir.
Bölgelerin yetkileri ulusal anayasa ve yasalarla belirlenir. Merkez, bölgelerin özerkliğini tanımak ve sınırlarını belirlemek yetkisine sahiptir.
Nihai egemenlik merkezî devlettedir. Bölgeler uluslararası hukuk süjesi değildir; dış politika, savunma, para politikası merkezin yetkisindedir.
Farklı bölgeler farklı düzeyde özerkliğe sahip olabilir. İspanya'da Katalonya ve Bask gibi bölgelerin özerkliği diğer bölgelere göre daha geniştir.
İspanya 1978 Anayasası ile Özerk Topluluklar (Comunidades Autónomas) sistemini kurdu. 17 özerk topluluk mevcuttur. Topluluklar:
İtalya 1948 Anayasası ile 20 bölgeye (Regione) bölünmüştür. Beş bölge (Sicilya, Sardinya, Valle d'Aosta, Trentino-Alto Adige, Friuli-Venezia Giulia) özel statüye sahiptir; 15'i genel statüdedir.
| Özellik | Bölgeli Devlet | Federal Devlet |
|---|---|---|
| Temel yapı | Üniter | Federal |
| Bölge özerkliği | Sınırlı | Geniş |
| Bölgenin kaynağı | Ulusal anayasa | Kendi anayasası |
| Ayrılma hakkı | Yok | Kural olarak yok |
| Asimetri | Olası | Genellikle yok |
| Özellik | Bölgeli Devlet | Üniter Devlet |
|---|---|---|
| Yerel yetki | Anayasal özerklik | Merkezi yönlendirme |
| Yasama yetkisi | Bölgede sınırlı var | Sadece merkezde |
| Bölgesel yönetim | Özerk | İdari |
Türkiye üniter devlettir. Üniter devlet yapısı Anayasa m. 3 ile güvencededir; bölgeli devlet modeli Türk anayasal sistemine yabancıdır. İdari vesayet ve yerinden yönetim gibi kurumlar sadece idari özerklik sağlar; bölgeli devletteki yasama özerkliği Türkiye'de yoktur.