I. Meşrutiyet, Osmanlı İmparatorluğu'nda anayasalı ve parlamentolu bir rejimin ilan edildiği ilk dönemdir. Kanun-i Esasi (1876 Anayasası)'nin 23 Aralık 1876'da yayımlanmasıyla başlar ve 14 Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ın süresiz tatil edilmesiyle fiilen sona erer. Hâkimlik sınavında bu dönem, Türk anayasa tarihinin ilk yazılı anayasa deneyimi olarak merkezi bir yer tutar.
Dönemin Açılışı: 23 Aralık 1876
I. Meşrutiyet, Sultan II. Abdülhamid'in tahta geçişinden hemen sonra Midhat Paşa liderliğindeki reformcu kadronun hazırladığı Kanun-i Esasi'nin ilanıyla başlamıştır. Bu ilan Osmanlı'da ilk kez padişah iradesi ile uzman bir komisyonun müzakeresini birleştirmiştir. Bir kurucu iktidar süreci olmamakla birlikte reform komisyonunun kısmen temsili karakteri, fermanlardan farklı bir meşruiyet tabanı sunar.
Zamanlama ve Uluslararası Bağlam
İlan tarihi, İstanbul'da toplanan Tersane Konferansı (Haliç Konferansı) ile aynı döneme rastlar. Avrupa devletlerinin gayrimüslim tebaa için talep ettiği reformları karşılamak isteyen II. Abdülhamid, Kanun-i Esasi'nin ilanıyla Osmanlı'nın zaten modern bir anayasal düzene geçtiğini dış dünyaya göstermek istemiştir. Bu yönüyle Islahat Fermanı (1856) ile paralel bir dış-baskı dinamiği paylaşır.
Dönemin Temel Kurumları
İki Meclisli Yapı
Kanun-i Esasi iki meclisli bir parlamento (Heyeti Umumiye) kurmuştur: seçimle gelen Meclis-i Mebusan ve padişahça atanan Ayan Meclisi. Bu yapı, Osmanlı'da ilk yasama organının çift kanatlı biçimde örgütlenmesi açısından özgündür. Meclis-i Mebusan'ın seçim usulü dolaylı iki dereceliydi.
Sınırlı Anayasal Monarşi
I. Meşrutiyet rejimi sınırlı monarşi niteliğindedir; padişah anayasayla çerçevelenmiş ancak yasama, yürütme ve yargı üzerinde çok geniş yetkiler korumuştur. Özellikle m.113 ile padişaha sürgün yetkisi tanınması, hukuk devleti ilkesinin tam tesisini engellemiştir. Bu madde II. Meşrutiyet (1908) döneminde 1909 değişiklikleriyle kaldırılacaktır.
93 Harbi ve Meclisin Tatili
I. Meşrutiyet'in sona erişi, 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) yenilgiyle sonuçlanmasıyla doğrudan bağlantılıdır. II. Abdülhamid, savaş koşullarını bahane ederek 14 Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ı süresiz tatil etmiştir. Kanun-i Esasi bu tarihte resmen yürürlükten kaldırılmamış, fakat meclisin toplanmaması nedeniyle fiilen donmuş; 30 yıl sürecek İstibdat Dönemi başlamıştır.
Kanun-i Esasi'nin Kağıt Üzerinde Kalması
Bu dönemde anayasa yazılı metin olarak kalmaya devam etmiştir. Ancak meclissiz bir anayasa, yazılı anayasa kategorisi içinde "uygulanmayan anayasa" örneği olarak kalır. Bu durum II. Meşrutiyet (1908) ile sona erecektir.
Hâkimlik Sınavında I. Meşrutiyet
- Osmanlı'daki ilk yazılı anayasa deneyimi olarak konumu
- Meclis-i Mebusan ve Ayan Meclisi'nin yapısı ve seçim/atama farkı
- Kanun-i Esasi'nin nitelikleri (katı anayasa sayılıp sayılmayacağı tartışması)
- 1877–78 savaşı ve meclisin tatil gerekçesi
- Padişah yetkilerinin anayasal sınırları ve m.113 tartışması
Kritik Noktalar
- I. Meşrutiyet 23 Aralık 1876'da Kanun-i Esasi'nin ilanıyla başlar ve 14 Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ın tatiliyle fiilen sona erer.
- Osmanlı'nın ilk yazılı anayasası ve ilk iki meclisli parlamentosu bu dönemde ortaya çıkmıştır.
- Kanun-i Esasi resmen kaldırılmamış, sadece uygulamadan düşürülmüştür; metin "kağıt üzerinde" kalmıştır.
- Dönem, modern anlamda bir anayasa rejiminin Osmanlı'daki ilk somut uygulamasıdır.
- Rejim sınırlı anayasal monarşi niteliğinde olup padişah hala çok geniş yetkilere sahiptir.
- 30 yıl süreli İstibdat Dönemi bu dönemin hemen ardından gelir ve II. Meşrutiyet (1908) ile sona erer.