Son güncelleme:
Basit Çoğunluk: Basit çoğunluk, bir oylamada belirli bir seçenek lehine kullanılan oyların, diğer seçeneklere verilen oylardan fazla olmasını ifade eden oylama ölçütüdür. Üye tam sayısına değil, kullanılan geçerli oylara göre hesaplanır. "Adi çoğunluk" veya "göreli çoğunluk" olarak da anılır. TBMM'de aksine hüküm olmadıkça kararlar toplantıya katılanların basit çoğunluğu ile alınır (Anayasa m. 96).
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Salt Çoğunluk
Salt çoğunluk, bir oylamada kullanılan geçerli oyların veya ilgili organın üye tam sayısının yarısından bir fazlasını ifade eden oylama ölçütüdür. Mutlak çoğunluk olarak da anılır. Anayasa m. 96 kapsamında TBMM kararlarının temel ölçütüdür. Hesaplama formülü: N/2 + 1 (N tek ise: (N+1)/2). Basit çoğunluktan tarafgir ve net bir sonuç gerektirmesiyle ayrılır.
Toplantı Yeter Sayısı
Toplantı yeter sayısı, TBMM'nin hukuken geçerli biçimde toplanıp görüşme yapabilmesi için Genel Kurul'da bulunması gereken asgari üye sayısıdır. Anayasa m. 96/f.1 uyarınca anayasada aksi öngörülmedikçe meclis, üye tamsayısının **en az üçte biri** (600 üyenin en az 200'ü) ile toplanır. Karar yeter sayısından farkla toplantı yeter sayısı yalnızca oturumun açılması için aranır; itiraz üzerine yoklama yapılarak doğrulanır.
Meclis Soruşturması
Meclis soruşturması, Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç iddiasıyla TBMM tarafından açılabilen ve Yüce Divana sevkle cezaî yargılamaya dönüşebilen anayasal denetim yoludur. Anayasa m. 106 uyarınca üye tam sayısının salt çoğunluğu (301) imzasıyla önerge verilir; soruşturma açılması 3/5 (360), Yüce Divana sevk 2/3 (400) çoğunluk ister. Yargılama Anayasa Mahkemesi tarafından Yüce Divan sıfatıyla yapılır.
Dar Bölge Seçim Sistemi
Dar bölge seçim sistemi, her seçim bölgesinden tek milletvekilinin seçildiği sistemdir. Çoğunluk seçim sistemi ile birlikte uygulanır genellikle. Seçmen-temsilci bağı güçlüdür; küçük bölge birimlerinde bireysel adayın yüzünü bilmeye dayalı bir seçim deneyimi yaratır. Birleşik Krallık, ABD ve Fransa klasik örneklerdir. Türkiye milletvekili seçiminde dar bölge sistemini uygulamaz; çok üyeli seçim bölgelerinde nispi temsil kullanır.
Güvenoyu
Güvenoyu, parlamenter sistemde hükümetin yasama organının güvenine dayanarak görev yapması ilkesi gereği, Bakanlar Kurulunun kurulmasının ardından veya görev sırasında TBMM'den aldığı destek oyu; 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türk parlamenter sisteminin temel denetim ve meşruluk mekanizmasıydı. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde güvenoyu kurumu bulunmamakta; yürütme doğrudan halkın oyundan meşruluk almaktadır.
Nitelikli Çoğunluk
Nitelikli çoğunluk, bir oylamada salt çoğunluktan daha yüksek bir oranın (3/5, 2/3, 3/4 gibi) aranmasını ifade eden özel oylama ölçütüdür. Artırılmış veya ağırlaştırılmış çoğunluk olarak da anılır. Anayasa değişikliği, uluslararası antlaşma onayı, Meclis Başkanı seçimi, TBMM'nin sevk kararları gibi önemli işlerde aranır. Temel hak ve kurumsal istikrar korumasına hizmet eder.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Siyasi Parti
Siyasi parti, ortak siyasal amaçları gerçekleştirmek için örgütlenmiş, seçimlere katılıp kamusal iktidarı kullanmayı hedefleyen ve anayasaya göre demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsuru sayılan özel tüzel kişilerdir. Anayasa m. 68 ile kurulma hakkı, m.69 ile denetim ve kapatma rejimi düzenlenmiştir; 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu ve AİHS m.11 dernek özgürlüğü çerçevesinde yapılanır ve [militan demokrasi] doktrini çerçevesinde özel koruma-sınırlama rejimine tabidir.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Karar Yeter Sayısı
Karar Yeter Sayısı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Genel Kurulda veya komisyonlarda bir kararın alınabilmesi için oylamaya katılan üyelerden karar lehine verilmesi gereken oy sayısıdır; 1982 Anayasası m.96/1 uyarınca Anayasada başkaca bir hüküm yoksa kararlar, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla alınır, ancak üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz. Bütçe, anayasa değişikliği ve af gibi özel konularda nitelikli çoğunluklar gerekir.
Basit çoğunluk, bir oylamada en çok oyu alan seçeneğin kazanması anlamına gelir. Geçerli oyların yarısından fazlası gerekmez; yalnızca diğer seçeneklerden daha çok oy almak yeterlidir. Bu yönüyle salt çoğunluktan ve nitelikli çoğunluktan ayrılır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde "karar yeter sayısı" konusunda temel kural Anayasa m. 96'da düzenlenir: Aksine hüküm olmadıkça, TBMM kararlarını toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile alır; ancak bu sayı üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz.
Bu düzenlemede kullanılan "salt çoğunluk" ifadesi toplantıya katılanlar üzerinden hesaplanır; üye tam sayısına bakılmaz. Bu hâliyle Meclis'te uygulamada "basit çoğunluk" kavramına yakındır.
Burada A 90 oy almış; salt çoğunluk (101) gerekli olsaydı kazanamayacaktı. Basit çoğunluk sadece "en çok" almayı gerektirir.
Aksine hüküm olmadıkça Meclis kararları toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile alınır — Anayasa m. 96'nın yapısı uyarınca bu toplantıya katılanlar açısından basit çoğunluk niteliğindedir.
Milletvekili seçimlerinde uygulanan ölçüt seçim sistemine göre değişir; dar bölge seçim sisteminde basit çoğunluk yeterli olabilir.
Parti kongreleri ve kurul seçimlerinde parti tüzüklerine göre genellikle basit çoğunluk uygulanır.
Türk hukukunda "basit çoğunluk" ile "salt çoğunluk" kavramları zaman zaman farklı kullanılır. Aşağıdaki farkı akılda tutmak önemlidir:
| Ölçüt | Hesaplama |
|---|---|
| Basit çoğunluk | En çok oy alan kazanır |
| Salt çoğunluk | Oyların yarısından fazlası gerekli |
| Nitelikli çoğunluk | 3/5, 2/3 gibi özel oran |