Son güncelleme:
Başbakan Yardımcısı: Başbakan Yardımcısı, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesi dönemde Bakanlar Kurulu üyelerinden biri olup Başbakanın yokluğunda görevlerini yürüten, hükümet içi koordinasyonda ikincil bir rol üstlenen bakanlık konumudur. 2018 sonrası Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu makam kaldırılmış, yerine yapısal olarak farklı nitelikte olan Cumhurbaşkanı Yardımcısı kurumu ihdas edilmiştir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
Meclis Soruşturması
Meclis soruşturması, Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç iddiasıyla TBMM tarafından açılabilen ve Yüce Divana sevkle cezaî yargılamaya dönüşebilen anayasal denetim yoludur. Anayasa m. 106 uyarınca üye tam sayısının salt çoğunluğu (301) imzasıyla önerge verilir; soruşturma açılması 3/5 (360), Yüce Divana sevk 2/3 (400) çoğunluk ister. Yargılama Anayasa Mahkemesi tarafından Yüce Divan sıfatıyla yapılır.
Anayasal Kurum
Anayasal kurum, kuruluşu ve temel yapısı doğrudan Anayasa ile düzenlenen ve anayasal güvence altına alınmış kamu organ veya kuruluşudur. Kanunla kurulan kurumlardan farklı olarak kanunla kaldırılamaz; ancak Anayasa m. 175'teki anayasa değişikliği usulüyle kaldırılabilir veya temel yapısı değiştirilebilir. TBMM, Cumhurbaşkanlığı, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, HSK, Sayıştay, YÖK, Diyanet İşleri Başkanlığı ve Kamu Denetçiliği Kurumu başlıca Türk anayasal kurumlarıdır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
2017 Anayasa Değişikliği
2017 Anayasa Değişikliği, 6771 sayılı Kanun'la TBMM'de kabul edilen ve 16 Nisan 2017 halkoylamasında %51,41 oyla onaylanan, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişi sağlayan kapsamlı 1982 Anayasası değişikliğidir. Başbakanlık kaldırılmış, Cumhurbaşkanı doğrudan seçilen ve yürütmeyi tek başına kullanan organa dönüşmüş, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiştir. Uygulama 24 Haziran 2018 seçimleriyle fiilen başlamıştır.
Başbakan
Başbakan, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyeti yürütme organının başı; Cumhurbaşkanınca TBMM üyeleri arasından atanan, Bakanlar Kuruluna başkanlık eden ve hükümet politikasının genel yürütümünden TBMM'ye karşı siyasi sorumluluk taşıyan görevlidir. 21 Ocak 2017 tarihli 6771 sayılı Anayasa değişikliği ve 24 Haziran 2018 seçimleriyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesi sonucu bu makam kaldırılmıştır.
Parlamenter Sistem
Parlamenter sistem, yürütme yetkisinin yasamaya karşı sorumlu bir hükümet aracılığıyla kullanıldığı hükümet sistemidir. Yasama ve yürütme organları birbirinden mutlak değil, yumuşak kuvvetler ayrılığı ilkesiyle ayrılır. Hükümet parlamentonun güvenine dayanır ve güvensizlik oyuyla düşürülebilir; buna karşılık hükümet parlamentoyu feshetme yetkisine sahip olabilir. Türkiye'de 1961-2017 arasında uygulanmıştır.
Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi)
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, 2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye'de benimsenen, yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı hükümet sistemidir. Parlamenter sistemden farklı olarak Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış; yasama ile yürütme arasında sert kuvvetler ayrılığı öngörülmüştür. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiş; gensoru ve güvenoyu denetim araçları sona erdirilmiştir.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Siyasi Sorumluluk
Siyasi sorumluluk, parlamenter sistemde hükümetin ve bakanların TBMM'ye karşı hükümet politikasından ötürü hesap verme yükümlülüğü; yasama organının yürütmenin görevini sürdürüp sürdüremeyeceğine karar verme yetkisinin hukuki karşılığıdır. Türkiye'de 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde klasik parlamenter tiptedir; 2018 sonrası Cumhurbaşkanlığı Sisteminde ise yürütmenin siyasi sorumluluğu yapı itibarıyla daralmıştır.
Gensoru
Gensoru, parlamenter hükümet sisteminde yasama organının Bakanlar Kurulunu veya bir bakanı güvensizlik oylamasıyla görevden düşürebildiği en ağır meclis denetim aracıdır; Türk anayasal tarihinde 1961 m.89 ve 1982 m.99'da düzenlenmiş olup 2017 Anayasa Değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı sistemine geçiş sonrasında kaldırılmıştır. Günümüzde gensoru yolu yok; yürütmenin cezai sorumluluğu Meclis Soruşturması ve Yüce Divan ile işletilir.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı
Cumhurbaşkanı yardımcısı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve Cumhurbaşkanına yardımcı olarak görev yapan yürütme organıdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan Başbakanlığın yerine getirilmemiş; yeni bir statüdedir. Anayasa m. 106 uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır; Cumhurbaşkanına karşı bireysel sorumludur. Cezai sorumluluğu Anayasa m. 105 usulüne tabidir. TBMM üyesi atanırsa milletvekilliği düşer.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Başbakan Yardımcısı makamı, Türkiye'de 1983 yılında yasal olarak kurulmuş; önceden Cumhuriyet tarihinde sadece fiilen Bakanlar Kurulu içinde rol dağılımıyla var olan bir işlev, 1982 Anayasası döneminde formel bir kadro haline gelmiştir. Özellikle koalisyon hükümetleri döneminde (1974-2002) Başbakan Yardımcılığı, koalisyon ortaklarının temsil edildiği stratejik bir konum olarak öne çıkmıştır.
2017 yılında 6771 sayılı Kanun ile kabul edilen Anayasa değişikliği ve 9 Temmuz 2018 itibarıyla yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi sonrasında Başbakan Yardımcılığı makamı kaldırılmıştır. Yerine yapısal olarak oldukça farklı nitelikte bir kurum olan Cumhurbaşkanı Yardımcısı ihdas edilmiştir.
Başbakan Yardımcılığı, 1982 Anayasası'nda doğrudan ve müstakil bir madde ile düzenlenmemişti. Mülga Anayasa m. 113 uyarınca Bakanlar Kurulunun oluşumu ve Başbakanın yetkileri çerçevesinde, Başbakanın kendi yardımcılarını bakanlar arasından seçmesi anayasal dayanağa sahipti. Fiili düzenleme kanun seviyesinde yapılıyordu.
Başbakan Yardımcısının temel işlevleri şunlardı:
Başbakan Yardımcısının siyasi sorumluluğu genel olarak Bakanlar Kurulunun kolektif sorumluluğu çerçevesinde değerlendirilirdi; kendi bakanlığı varsa bireysel olarak da sorumluydu. TBMM'ye karşı gensoru ve meclis soruşturması mekanizmaları ile denetlenebilirdi.
Başbakan Yardımcılığı makamı 9 Temmuz 2018 itibarıyla Türk hukuk sisteminden kaldırılmıştır. Yerine Cumhurbaşkanı Yardımcısı kurumu getirilmiştir. Ancak iki makam yapısal olarak birbirinden belirgin şekilde farklıdır:
| Özellik | Başbakan Yardımcısı (1983-2018) | Cumhurbaşkanı Yardımcısı (2018-) |
|---|---|---|
| Atama | Başbakanca seçilir, Cumhurbaşkanınca atanır | Cumhurbaşkanınca doğrudan atanır |
| TBMM üyeliği | Genellikle milletvekili olması gerekirdi | Gerekli değil, dışarıdan atanabilir |
| Siyasi sorumluluk | TBMM'ye karşı (kolektif/bireysel) | TBMM'ye karşı yok, Cumhurbaşkanına bağlı |
| Görev süresi | Hükümet dönemi boyunca | Cumhurbaşkanı dönemi boyunca |
| Sayı | Koalisyonlara göre değişken (genellikle 1-4) | Birden fazla atanabilir, sayı sınırı yok |